КулЛиб - Скачать fb2 - Читать онлайн - Отзывы
Всего книг - 423443 томов
Объем библиотеки - 574 Гб.
Всего авторов - 201781
Пользователей - 96091

Впечатления

кирилл789 про Уральская: Путешественница по мирам (Фэнтези)

больше всех здесь мне понравилась мама дракона-короля.) умница женщина, знает, что хочет от жизни.)
читать же об очередной непойми какой ггне, которая была же замужем, делит на земле имущество с бывшим, но, тая от поцелуев короля-дракона, ломается, когда её этот дракон зовёт замуж, сил нет. потому что - нет причин для такого ломания. "ах, я не верю в любофф", это не причина. это - натянутая сова на глобус.

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
Shcola про Андрианов: Проклятые земли (Фэнтези)

Жалко, что книга не вся, интересно. И мужик с таким мечуганом, ажно жуть, какой брутальный. Если у кого есть книга целиком, поделитесь плиз.

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
каркуша про Окишева: Командировка в Амазонию [СИ] (Эротика)

Бред просто изумительный, а вот эротика не впечатляет

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
кирилл789 про Уральская: Психотерапевт для демона [СИ] (Фэнтези)

я просто погуглил, и гугл мне выдал сразу: "Ричард Гир и Дженифер Лопес для съемок танца танго в кф "Давайте потанцуем", готовились самостоятельно по 3 часа в день на протяжении 4 месяцев!!!!!".
когда я вот у этой, писалки, читаю, что "сложный танец" они выучили за вечер???
насколько ж вы бессовестны, афторши!

Рейтинг: +1 ( 1 за, 0 против).
кирилл789 про Уральская: Фитнес в постели принца (Фэнтези)

даже уже тупые, тупые и совсем тупые знают, что на фитнес в "шортиках и маечке" для улицы не ходят. шортики у неё в зад врезаются, и она их всё время поправляет. нормально, так и по улицам и в транспорте добиралась. ты, дура, купила ГОДОВОЙ АБОНЕМЕНТ на фитнес. денег хватило? а на нормальные шорты - нет?
ты по улице в них идти нормально не можешь, ты идёшь "на фитнес" в абсолютно неудобной одежде? в которой даже пройти нельзя? а как заниматься собиралась? с прижатыми к аналу руками? на фитнесе?
даже тупые дуры знают, что "на фитнесе" переодеваются. там потеют, дура. даже те, кто левачит, потеют, тренер не позволит филонить.
потом тебя прямо из зала уносит в портал, и там, на той стороне, в глухом лесу, ты встречаешь мужика, одетого странно, только в "в старинный чёрный камзол" и всё! ах да, на поясе ещё кинжал висел. ну, то есть в лесу стоит мужик в одном камзоле, с кинжалом. даже трусов нет. что, коллега по иномирскому лесному фитнесу?
а потом он переносится с тобой, в вот этих врезающихся в зад шортиках, а сам - в одном камзоле, в зал, полный ещё мужиков. яплакалъ.))
и, дура, "фитнес" - это, дура, не тренажёрный зал с бегущей дорожкой! с которой, дура, поставившая БОЛЬШЕ ДВАДЦАТИ ДВУХ КИЛОМЕТРОВ В ЧАС (!!!) тебя и унесло в иномирье. беговая дорожка это кардиотренировка. и ты просто так встала на неё? впервые придя в зал? то есть, подруга, которая туда ходит - пошла к тренеру, а ты, впервые придя - к дорожке???
тебя кто к ней пустил???
и это всё - только первая глава. хорошо, что эта дурь заблокирована. НЕЧИТАЕМО!

Рейтинг: 0 ( 1 за, 1 против).
Jjfk453 про Пульс: Клеймо дракона (Любовная фантастика)

кирилл789

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
кирилл789 про Росси: Ошибка леди Эвелин (Фэнтези)

рассказ о тупой тле. когда баба по своей тупости и тлёвости влезает во всевозможные неприятности, а нормальные люди вынуждены рисковать жизнями чтобы эту тлю вытащить из дерьма.
ты видишь на улице знакомую тётку, с которой тебе не хочется разговаривать и тут же соглашаешься с незнакомцем пойти выпить кофе. тётка всё равно находит тебя в кафе, наклоняется к уху и громким шёпотом (почти вслух) говорит: "правильно, твой муж муд:к, а вот этот - хорош в любовниках". и ты молчишь? знаете, что это значит? вкупе с согласием выпить кофе с незнакомым, это значит, что тебя только что ему прорекламировали как долговременную шл:ху. недовольную своим мужем. а ты недовольна, что незнакомец взял тебя за руку? правда? ты, дрянь, промолчала, значит - согласна на него в любовники!
твоего мужа, который тебя из дерьма вытаскивал, только что увела сб. тебе не к кому обратиться. но! тут вдруг ты видишь жену его друга, и вместо того, чтобы тут же сообщить об аресте, разговариваешь с ней чёрт знает о чём, только не о срочном! она уже портал открыла, а ты "вдруг вспомнила", что "может ей сказать?"???
слушайте, что за сказ птушницы для поломоек?

Рейтинг: +1 ( 1 за, 0 против).

Золата князёўны (fb2)

- Золата князёўны 496 Кб (скачать fb2) - Ляхновіч Павел

Настройки текста:



Павел Ляхновіч





ЗОЛАТА КНЯЗЁЎНЫ

Апавяданні. Байкі

Прысьвячаю Ніне Сокал і Аркадзю Лахновічу, бацькам


АПАВЯДАННІ

Важкае пытаньне

Да Дзяругі прыехаў у адпачынак сын, афіцэр-падводнік. Пасьля абдымкаў і пацалункаў хуценька, па-ваеннему сабралі на стол і добра пасядзелі. Назаўтра абодва прачнуліся з хворым і галовамі:

- Сынок, прынесьці што на пахмелку ці сходзім у “Сьлёзкі”?

“Жаночымі сьлёзкамі” ў мястэчку называюць сталовую, дзе спрадвеку гандлююць расольнікам, катлетамі, півам і гарэлкай.

- Лепей сходзім разам. Не люблю чакаць.

- Чакаць ды даганяць – няма горш. А ці не занізка табе будзе ў сталоўцы выпіваць? – непакоіцца старэйшы Дзяруга, якому хочацца і пахмяліцца, і паказаць землякам сына, і захаваць ягоны “імідж”.

- Нармальна, тата. Я ж не па форме. А нават калі б і па форме, я што – не чалавек? Войска – гэта частка народу, - цытуе малодшы завучаную формулу, - і… - далей ідзе імправізацыя, - … і “чмыхнуць” у яго асяроддзі – наш абавязак. Як сказануў?

- Балбатун. Ты “чмыхнеш” і паедзеш, а мне потым выслухоўвай, як цябе людзі абгаворваць будуць, - паблажліва бурчыць бацька, - ну добра, збірайся ўжо.

* * *

- Што, Дамінікавіч, сынок у госьці прыехаў? – лісьліва сустракае Дзяругаў буфетчыца. Яна працуе тут гадоў дваццаць і ведае ўсіх мясцовых.

- Ага, сын. Во, які ён у мяне вырас. Афіцэр… - з гонарам вымаўляе бацька. – Зіначка, нам пляшку гарэлкі і піва… Табе, Леанід Пятровіч, колькі піва?

- Што гэта вы мяня, тата, так ганарова клікаць пачалі, - сьмяецца “Леанід Пятровіч”, - забыліся, як лейцамі лупцавалі? Мне дзьве.

- …І тры піва, - хмурыцца Дамінікавіч. – І прыкусіць чаго-небудзь.

- Ёсьць катлецікі і каўбаска варананя…- буфетчыца наразае хлеб і каўбасу, адначасова задавальняючы жаночую цікаўнасьць, - Лёнечка, вы надоўга да нас? Ці не з сям’ёй? А дзе сям’ю пакінулі? Вы ўсё там, дзе і раней служыце – у Мурманску?

Толькі селі за столік, падыйшоў нейкі дзядзька з хударлявым тварам, па-вясковаму апрануты. У руках шклянка і сподак з “катлецікам”.

- Дзень добры, Дамінікавіч. Ці можна да вас прысуседзіцца? – на Лёніка аніякай увагі.

- Сядай. Добры дзень! Во, сын у адпачынак прыехаў.

- Лёнік! Ты глянь, ніколі б не пазнаў! Як людзі мяняюцца! Памятаю хлапчуком – даўгалыгі такі быў, бы журавель. А ты мяне памятаеш?

- Твар знаёмы, але не прыпамінаю, мабыць даўно не бачыліся, - крыху ніякавее Лёнік.

- У-га! Гадоў можа дванаццаць, а мо й пятнаццаць. Ты з бацькамі на вясельлі ў Федзі Вялічкі быў. Зусім хлапчуком. Я ж сын стрыечнай сястры тваёй бабкі Насты. Так што мы крыху сваякі. Так, Дамінікавіч?

- Ага, нешта крыху ёсьць…- падцьвярджае той.

- Ну, дык што, Лёнік? За прыезд! І дай Бог, не апошнюю, - падымае шклянку сваяк. – Дамінікавіч, будзьма!

Глынуўшы гарэлкі закусілі, потым запалілі цыгарэты. Сваяк пачаў цікавіцца:

- Ты, Лёнік, дзе працуеш?

- У Мурманскай вобласьці…

- Ён у мяне афіцэр. Падводнік, - удакладняе старэйшы Дзяруга.

- Дык ты падводнік? – падымае бровы сваяк.

- Падводнік, ага…

- Слухай, даўно цікаўлюся, не было ў каго спытацца… Як вы там пад вадой па паўгода?

- Нармальна… Не заўсёды па паўгода… Як калі. Я, да прыкладу, сама больш тры месяцы быў.

- Тры месяцы! І ні разу наверх не падымаліся?

- Ні разу. Скрытнасьць…

- Як там? Страшна? Столькі вады зьверху…

- Не, чаго страшна? Вось як тут у памяшканьні сядзім. Толькі бяз вокнаў.

- Як бяз вокнаў? Вы што там, нічога не бачыце, куды плывяце?

- Ну, вы тут наглядзеліся кіно пра “Наўцілуса”, а на самой справе на падлодках няма ілюмінатараў. – Лёнік паблажліва, як дзіцёнку, усьміхаецца, - мы па карце ідзем. Там, на карце, усе мелі, глыбіні абазначаны.

- Ну, а калі айсьберг, яго ж нельга на карце абазначыць, ён жа плавае!

- Лёня ў мяне гідраакустык, - уторквае свае тры грошыкі Дамінікавіч, - ён гэты айсьберг пачуе і аб’едзе.

- Трэба казаць не “аб’едзе”, а “абыдзе”, тата – папраўляе Лёнік.

- Ат! Мяне ўжо запозна перавучваць, - махае рукой бацька.

- Як гэта ён пачуе айсьберг? – не верыць сваяк. – Ён што, з маторам? Ён жа цішком плыве, не шуміць…

- Шуміць. – Лёніку падабаецца адчуваць сябе далучаным да нечага такога, што большасьці невядома і таемна, - з айсьберга цякуць ручаі – чуваць. Адкалваюцца кавалкі – таксама чуваць як у ваду плюхаюцца.

- А як там у вас наконт жаночага полу?

- Ніяк.

- Як гэта – ніяк? А там…, ну - паварыхі, прачкі?

- Усе мужыкі. Старшы кок – мічман. Кокі, двое – матросы. Бялізну выдаюць разавую, праз кожныя дзесяць дзён мяняем. Кашулі самі мыем.

- Дык што, жанчын зусім няма?

- Я ж кажу – няма…

- Лодка – атамная? – сваяк кідае позірк на Лёнікаву лысіну.

- Атамная, а як жа…

- Я і гляджу, ты ж малады зусім, трыццаць гадоў ёсьць?

- Дваццаць пяць.

- Во, дваццаць пяць, а лысіна большая, чым у бацькі. Радыяцыя!…

- Не думаю. Аблысеў яшчэ ў ваеннай вучэльні, да таго, як гэтую лодку першы раз убачыў. Відаць – парода…

- Не! Глянь – бацьку за пяцьдзесят, а ён толькі крыху лысаваты, а ў цябе ажно да патыліцы.

- Што табе да яго лысіны, - крыўдзіцца за сына Дамінікавіч, - гэта ад фуражкі. Галава парыцца.

- Каб так было, то ўсе ваенныя і мянты былі б лысыя. Не, гэта – радыяцыя!

- Дык я ж кажу, што аблысеў яшчэ як вучыўся, пачынае губляць цярпеньне Лёнік, а пра сябе думае: “Ну, зараз пярэйдзе да маіх мужчынскіх здольнасьцяў”.

- Слухай, а…

- А з гэтым усё ў парадку.

- Ха-ха! У парадку! Гэта добра, што ў парадку. Давайце вып’ем, каб елася, пілося, хацелася й маглося.

Дапілі гарэлку, ”прыкусілі”, узяліся за піва.

- Слухай, Лёнік, усё ж як вы там па паўгода трываеце без жанчын? Вы ж маладыя, старых не пашлюць…

- Што “як”? Ну без жанчын і без жанчын…

- А я вось чуў, што вам зь Японіі гумовых закупляюць. Праўда?

- Ну, праўда, праўда…- Лёнік крыху захмялеў, сваяк ужо не здаецца нудным, захацелася “прыкалоцца”.

- Не, сур’ёзна. Мне ж цікава. Быць не можа, каб дзяржава не забясьпечыла. Гэта ж ваша здароўе… Нельга паўгода цярпець!

- Ну, я ж кажу – праўда.

- А ты спрабаваў? Ну, ляльку гэтую?

- Супыніся, што гэта за гутарка? – перарывае сваяка Дамінікавіч, для якога Лёнік усё яшчэ дзіця. – Давайце пра што-небудзь іншае.

- Не, ты мне скажы, - не сунімаецца сваяк. – Спрабаваў?

- Я не спрабаваў. Мой сябра, Віця, той спрабаваў, - падводзіць Лёнік сваяка да “прыкольнага” пытаньня.

- Ну і як? Распавядаў?

- Распавядаў. Казаў, усё як з жывой, нават трыпер падхапіў…

І ўсе трое, ды яшчэ буфетчыца, якая ўвесь час уважліва сачыла за гутаркай, рагочуць. Усім весела. Цяжар у Лёнікавай галаве даўно зьнік, дзень бачыцца сьветлым і радасным, хочацца вастрасловіць, і сам сабе Лёнік здаецца вельмі незвычайным і значным. Дамінікавіч спрабуе разьвітацца са сваяком, але той хуценька падхопліваецца і прыносіць яшчэ пляшку. Плюхае па шклянках, жадае ўсім добрага здароўя. Потым падпірае галаву рукой: “Не, Лёнік, ты мне ўсё ж растлумач – як вы там трываеце бяз баб?”

1992 г.


Пачатак сезона

О, паляваньне! Сапраўдная ўцеха для сапраўдных мужчынаў! Трапяткое чаканьне адкрыцьця сезону, гутаркі да позьняй ночы з калегамі па хобі, назапашваньне пораху, шроту, гільз. Сварка з жонкай з-за пасечаных на клакі валёнак. Пошукі стрэльбы, якая за лета зьнікла з жалезнай скрынкі і апынулася сярод хлуду на антрэсолі.

Нарэшце, ура! Жнівень. Зь вечара вы едзеце на рыбгас, дзе на сажалках “аж чорна” качак. Гэта каб заўтра пачаць яшчэ на золку. Некалькі разоў пераглядаеце рэчавы мяшок. Так, хлеб узяў. Вараныя яйкі ўзяў. Памідоры, агуркі, цыбулю ўзяў. Так, гарэлка. Дзе другая бутэлька?

- Хопіць адной! – рашуча запярэчвае паплечніца, - а то перастраляецеся там…

Вы тлумачаце, што на сьвежым паветры, пад зорамі дзьве пляшкі – проста мізэр, што дурныя бабы нічога не разумеюць і атрымліваеце ў адказ нешта пра хлеб, які “мы наеліся з твайго паляваньня” і пералік рысаў вашага характару, зь якіх самае пяшчотнае – “прыдурак”. Прапусьціўшы гэтую тыраду паўз вушы, вы ўручаеце сваёй палове “Даведнік паляўнічага”, закладзены на рэцэптах прыгатаваньня дзічыны, і чуеце зьдзеклівы сьмех.

На месцы збору вас віншуюць з пачаткам сезону і цікавяцца, колькі набояў вы ўзялі. О-о, едучы на рыбгас трэба браць не меней за дзьве сотні, інакш там няма чаго рабіць. Тут вы раптоўна пацееце. І хоць вяртацца – благая прыкмета, нічога не зробіш. Як кажуць, кепская памяць дапамагае трымаць у форме ногі…

Захэкаўшыся, вы прыбягаеце да кампаніі сапраўдных мужчынаў, калі яны ўжо расьселіся па легкавушках, і заціскаецеся ў адну зь іх. Недзе хвілін празь пяць, ужо выехаўшы за горад, вы бачыце, што пярэдняя машина мяняе курс на 180 градусаў. Усе астатнія спыняюцца і абмяркоўваюць, што б гэта магло значыць. Ага, вунь той, што відавочна “адзначыў” пачатак сезону, забыўся на лаўцы перад домам стрэльбу. Пашчасьціла, вярнуўся своечасова…

Разьмясьціўшыся на дамбе паміж сажалкамі, вываліўшы свае запасы ў агульную кучу, па крузе пускаецца шклянка. Гучаць тосты ў гонар паляўнічага братэрства, пажаданьні добрага палявання, праклёны незьлічоным хмарам камароў. Зрэшты, на камароў пасьля трэцяй перастаюць зьвяртаць увагу.

Вечарэе. За хмызы апускаецца барвовы дыск сонца. У паветра падымаюцца чародкі крыжанак і з характэрным посьвістам крылаў праносяцца над галовамі. Уся вашая істота, падагрэтая паўкілаграмам “Беларусі”, імкнецца да зброі. Але сезон пачынаецца з нуля гадзін, і вы з намаганьнем аддаяце прыярытэт чалавечым законам перад геннымі інстынктамі. Яшчэ нядаўна шумная, узбуджаная кампанія разьбіваецца на млявыя групкі па двое-трое. Тэмы – пра жанчын, пра палітыку, але найбольш, натуральна, пра паляваньне. Самыя “прасунутыя” абмяркоўваюць філасофскую тэзу, што забіваць можна калі хочаш есьці, альбо калі цябе хочуць зьесьці.

…Роўна апоўначы ўсё навакольле ўзрываецца кананадай стрэлаў. І вы разам з усімі пасылаеце ў зорнае неба пару зарадаў. Салют. Пасьля вы лежыцё на траве, утаропіўшы вочы на далёкія зоры. Сьвет вакол вас зьлёгку пагойдваецца, вы слухаеце як пераклікаюцца ў трысьнягу качкі, як стракочуць у траве конікі. Вам добра…

Народная прыкмета: калі вечарам вам добра, то раніцай будзе кепска. Прачнуўшыся ад моцнага высьпятка пад скабы, адчуўшы ўсю прывабнасьць адмысловай беларускай хваробы пад складанай назвай “Смага, агульная млявасьць і абыякавасьць да жыцьця”, вы напружыўшы ўсю волю зьбіраеце дубальтоўку і, падперазаўшыся патранташам, шукаеце свайго сябра, зь якім так чакалі гэтага моманту. Дзе ж ён? А, вось сьпіць, захінуўшыся з галавой у “куфайку”. Спробы пабудзіць выклікаюць з глыбінь яго падсьвядомасьці некалькі словаў на “великом и могучем” і рэзкія рухі рукамі і нагамі ля вашага твару. Зразумеўшы безперсьпектыўнасьць гэтых спробаў, пакідаеце яго і ўдзельнічаеце ў распрацоўцы плану паляваньня.

Качкі збіваюцца ў чараду пасярэдзіне сажалкі, зь берагу да іх не дастрэліць. Таму адзін з нас (выпала таму, каторы забыўся стрэльбу на лаўцы) павінен падплыць да іх на чаўне (ўчора заўважылі ў чароце нейкія начоўкі), качкі будуць разьлятацца і тут ужо не лаві варон.

Золак. Сьцелецца туман. У небе лёгкі посьвіст качыных крылаў. Пасярэдзіне сажалкі цёмная сіплагалосая пляма. Вы замаськіраваліся ў прыбярэжных хмызах і чакаеце. Ад берага павольна адплывае човен з “загоншчыкам”, набліжаецца да качак.

…На працягу трох гадзін навокал грымяць стрэлы, шчыльнасьць стральбы – быццам полк ў абароне. Па небе з хуткасьцю рэактыўных зьнішчальнікаў і амальна гэткай жа вышыні мітусяцца качкі. Вы, падхоплены азартам, зайздросьцячы кожнаму чужому стрэлу, раз за разам кідаеце ў сусвет зарады шроту. Вынік такі ж, як пасьля “салюту”.

Урэшце рэшт побач плюхаецца падбітая недзе крыжанка і пасьля вашага снайперскага дуплету, не пасьпеўшы шмыгануць у чарот, перакульваецца дагары нагамі. Сарваўшы адзеньне, загразаючы ў муле, аблеплены з ног да галавы тваньню, вы, бы той спаніэль, “апарціруеце” здабычу на бераг.

Сонца даволі высока. Поедам ядуць камары. Сарамліва кінуўшы свой трафей у агульную кучу, вы з чыстым і ясным позіркам распавядаеце, што растралялі ўвесь патранташ, зьбілі тузін качак, але, халера на іх, усе пападалі ў трысьнёг і чарот. Шкада, што няма якога спаніэля або сэтара, бо знайсьці іх там без сабакі – марная справа. Ды і не палезеш жа з-за нейкай качкі ў гэткую жужлу…

Падводзяцца вынікі ранішняга паляваньня. Страты: амаль усе набоі растраляныя, човен утоплены, “загоншчык” мокры, а ягоная шматпакутная стрэльба утоплена. Набыткі: на кожнага, улічваючы “загоншчыка” і праспаўшых, па тры качкі, ратаваньне стрэльбы было пасьпяховым і яе гаспадар зараз самы шчасьлівы з усіх.

Ваш сябра праводзіць рэвізію хатулёў з мэтай знайсьці лекаў ад “беларускай хваробы”. Знаходіць. І даволі шмат. Можна сьнедаць.

Ізноў па крузе пускаецца шклянка, гучаць віншаваньні “з полем”, жарты, досьціпы. Нехта выхваляецца трапнай стральбой, нехта кляне камуністаў за меліярацыю і паніжэньне ў сувязі зь ёй качынага пагалоўя. Ваш сябра, а зь ім і тыя, што не здолелі ранкам прачнуцца, задавальняюцца, арганізаваўшы “стэндавую стральбу” па бутэльках. Усе стомлены і вырашаюць не чакаць вечара, тым больш, што набояў амаль не засталося.

Дома вы ганарыста кідаеце на стол сваю долю ад агульнай здабычы і загадваеце жонцы давесьці трафеі да розуму. У адказ ваша урбанізаваная палова, якая дагэтуль толькі тэарэтычна ўяўляла качак у пер’і, прапаноўвае заняцца імі самому. Бо па-першае, яна ніколі нічога не скубла і не ведае, як гэта робіцца, па-другое “ты здабыў, ты і займайся”, па-трэцяе, ёй “шкада бедных птушачак”. І толькі пасьля строгага тлумачэньня, што для мужчыны-беларуса ганьба скубці птушку і чысьціць рыбу, гэта традыцыйна жаночы абавязак, неахвотна бярэцца за справу. Не застаюцца без працы і астатнія. Сын чысьціць стрэльбу, дачка разьбірае рэчавы мяшок і вешае на прасушку вопратку. Галава сям’і прымае ванну.

Празь некаторы час, уладкаваўшыся на канапе, вы ўглядаецеся ў экран тэлевізара, але галава ваша цяжка хіліцца на падушку, павекі закрываюцца і перад вамі лятуць і лятуць качкі. Вас агортвае глыбокі сон, і там вы зноў на беразе, сэрца ваша расьпірае ад радасьці, вы ціхі і шчасьліва ўсьміхаецеся…

1993


Золата князёўны

Сонца, як сабака высалупіла язык і цяжка дыхала. Мурзатыя босыя падлеткі, падымаючы воблакі гарачага пылу, гулялі ў “пікара”. На званьніцы, што адначасова была і брамай, мітусіўся званар, склікаючы праваслаўных на абедню. Звон, цягучы і густы як мёд, расьцякаўся над Ракавам, над ракою, над навакольнымі лясамі, перасякаў дзяржаўную мяжу. Быў чуцён аж у Вялікім Сяле, якое навісала над мястэчкам, бо разьмяшчалася на сьхіле Менскага ўзвышша. Вялікае Сяло было “пад Саветамі” і землі вялікасельскага калгасу прымыкалі амаль да агорожы з калючага дроту. Нягледзячы на нядзелю, на калгасных палетках працавалі. Тым ракаўцам, што жылі бліжэй да мяжы, на левым беразе Іслачы, было чуваць, як галосяць велікасельскія бабы. Яны таксама хацелі аддаць сёмы дзень тыдня Богу, але ім не дазвалялі.

Міхоль Пупкін, які з-за малога росту меў сярод местачковых яўрэяў мянушку “Дзі Фэртэле” – “чвартка” – сядзеў на вынесеным зэдліку у цяньку ля сьцяны сваёй хаты. Хата адначасова служыла і крамай, таму мела ганак з трох прыступак, які без усялякіх там сенцаў і тамбураў проста ад ходніка вёў да ўваходу. Над уваходам вісела шыльда, вохрай па чорным – “Sprzedaz komisowa. M. Pupkin”.

Па твары Міхоля сьцякаў пот, і ён раз-пораз сьціраў яго ручніком, што вісеў на шыі. Абыякавым позіркам праводзіў людзей, якія накіроўвалія ў царкву, ведаў – пакуль не скончыцца літургія, кліентаў у краме не будзе. Міхоль сварыўся з жонкай.

- Міхоль, гэта ж аферысты, як ды дазволіў сябе абдурыць, - магутным басам крычала з разяўленых дзьвярэй крамы Фіра, вусатая кабета грэнадзёрскага росту. – І гэта соль? Яна ж чорная, як маё жыцьцё з табой! І за няшчасныя сто фунтаў ты аддаў гэтым пагромшчыкам пяць злотых! Ай вэй! Які ты дурны! Не дарэмна мая мама, хай яе душы будзе лёгка, казала, - глядзі Фіра, ён пусьціць цябе і тваіх дзяцей жабраваць!

- (Ха! Яна будзе мяне вучыць гэшэфту…) Фіра, золата маё! Ну чаго ты сярдуеш! Пра якое жабрацтва ты кажаш? Ці не твае сыны вучацца ў Валожыне ў ешыбоце. І да іх будуць зьвяртацца “рэбэ”… Ці не я сяджу ў сінагозе разам з грэйсэ балебацім – тварам да ўсіх астатніх? Ну што табе гэтыя сто фунтаў солі! Гэтыя кантрабандысты ня хочуць хадзіць на той бок таньней. Фірачка, можа ты хочаш каб я сам пайшоў ноччу ў гэтую Траскоўшчыну? Можа ты захацела пабыць удавой? (…А каб ты ведала, колькі я яшчэ плачу гэтаму кацапу, што “не заўважае” маіх людзей…). Фіра, а можа ў цябе няма шчупакоў, і ты не можаш прыгатаваць да шабату фіш?…

Пупкін змоўк. Грукочачы па бруку коламі набліжаўся лёгкі вазок на рэсорах, запрэжаны белым канём. Вазок параўняўся зь Міхолем і спыніўся. Той борзьдзенька ўскочыў і падаў руку: адтуль ступіла маладая прыгожая жанчына ў доўгай , да пят, белай шаўковай сукенцы і саламяным капялюшыку, абвязаным як хусткай белым шалікам. Пазнаў дачку князя Друцка-Любецкага, летні маёнтак якога быў тут непадалёк, у Новым Полі. Лецішча князёў засталося на тым баку, у “таварышаў”.

- Дзень добры, дзень добры, панна Канстанцыя! Як я рады бачыць такую гжэчную панну ў нашых палестынах! Як здароўе ягамосьці князя, вашага таты, хай Бог падорыць яму дзьвесьце гадоў. Прошэ, прошэ – заходзьце! Ах, як вы вырасьлі! Сапраўдная нявеста! Ай вэй, які шчасьлівы будзе той, хто мецьме гонар узяць вашу руку і сэрца! Праходзьце, праходзьце ў залу. Тут няма чаго купіць для высакароднай панны. Які там наш гандаль! Сьлёзы! Усе хочуць падмануць беднага жыда! Каб знайсьці нейкі тавар, прыходзіцца гойсаць што той сабака. То ў Вільню, то ў Варшаву. І ніхто не скажа слова падзякі, кожны называе скурадзёрам. А каб жа яны ведалі, як лёгка ў наш час займацца гэшэфтам! Якія гэта расходы! А дзеці? Чым большыя дзеці, тым большыя клопаты…

- Добра, добра, пан Пупкін. – зь мяккай усьмешкай перарвала струмень словаў князёўна. – Не прыбядняйцеся.

Яны ўвайшлі ў вялікі задні пакой, што месьціўся далей па калідору за “крамным”. Вялікі дубовы буфет зь медным сямісьвечнікам ля процілеглай сьцяны, масіўны стол з моранага дуба, мясцовай работы, цьвёрдыя крэслы з высокімі сьпінкамі вакол стала.

- Сядайце, калі ласка, панна Канстанцыя. Можа што зьясьцё? Праўда у нас усё па-простаму…, мы – бедныя жыды…

- Не турбуйцеся, пан Пупкін. Кавы, калі ласка.

- Фірачка! Кавы гжэчнай панне! О, у нас кава, дык кава! Ажно з Кракова!

- Пан Пупкін, я ведаю дакладна – кава ў Кракаве не расьце… Я хачу да вас зьвярнуцца, пан Пупкін, мне людзі параілі. Так, адна прапанова. Вы здолееце на гэтым добра зарабіць.

- Так-так. Слухаю вас?

- Там, у лецішчы, у Новы Полі засталося нешта вельмі важнае. Калі расейцы занялі, мы былі ў Італіі. І цяпер я хачу забраць тое…, тыя дакументы. Яны для нашай сям’і маюць надзвычайнае значэньне.

- Так-так, панна Канстанцыя. Але ж прайшло ўжо амаль год, кацапы там, у вашым маёнтку усё перашукалі… Мабыць вашы дакументы даўно чытае ў Маскве Фэлік Дзяржынскі…

- Не, яны надзейна захаваныя. Пад ганкам насупраць левай калоны. Трэба толькі выняць пару камянёў з бруку і памацаць жалезным прутом. Пан Пупкін, я ведаю, што вы пасылаеце туды, за мяжу сваіх людзей, якія носяць тавар. Я вельмі добра заплачу – і вам і таму чалавеку.

- Хай Бог сьцеражэ! Панна Канстанцыя! Якія людзі! Якія тавары! Я прыстойны гандляр. Я шукаю тавары афіцыйна. Я не парушаю законы Рэчы Паспалітай. Ня ведаю, хто вам такога пра мяне нагаварыў, плюньце яму ў вочы, каб яго разьбіў паралюш, каб ён загніўся язвамі. Я не займаюся ніякай кантрабандай, панна Канстанцыя!

- Пан Пупкін. Вы стары, разумны чалавек. І хітры. Бачыце, як я адкрылася перад вамі… І я і вы ведаем, хто з ракаўцаў трымае ў руках большасьць кантрабандных шляхоў. Не адмаўляйце мне. Слова гонару, вы не пашкадуеце!

- Не, не, панна Канстанцыя! Раней, можа і было крыху, а зараз кацапы ўсталявалі на мяжы такую ахову! Сабе даражэй займацца чымсьці супрацьзаконным. У мяне дзеці, сыны. Вучацца ў Валожыне. Дасьць Бог – ня будуць такімі гаротнымі гандлярамі, як іх тата. Я быў бы рады дапамагчы чымсьці такой высакароднай панне, але ня маю магчымасьці. Выбачайце.

- Вельмі, вельмі шкада, пан Пупкін. – У вачах князёўны заблішчэлі сьлязінкі. Яна імкліва ўскочыла, крутанулася на абцасіках. Загрымелі па бруку колы, зацокалі капыты.

- Міхоль, ты звар’яцеў! У гэтых людзей столькі грошай, што табе не можа прысьніцца ў самым лепшым сьне… Чаму ты не дазволіў ім падзяліцца з намі?

- Ой, Фіра! Дарагая мая Фіра! Ты такая разумная і я дзіўлюся, што гэта табе не зразумела. У гэтым Новым Полі стаіць гарнізон кацапаў. Ты ведаеш, што мне каштуе знайсьці чалавека, які ходзіць празь мяжу? Не, ты не ведаеш, што мне гэта каштуе! Пупкін не рызыкуе дарэмна, з-за нейкіх там дакументаў. Калі раптам я згублю там свайго чалавека, мне гэта выйдзе даражэй.

- Можа я штосьці і не разумею, Міхоль, але … О, зараз будзе марока на маю галаву. Гэтыя праваслаўныя такія злодзеі, калі ёсьць сярод іх хтосьці з прыстойным характарам, то гэта вялікая раскоша…

З царкоўнай брамы натоўпам павалілі вернікі, расьцякаючыся па плошчы. Літургія скончылася.

* * *

Палын патыхаў так, што круцілася галава. Круглы месяц высока ў небе пабялеў, зоркі зьніклі. У пойме Іслачы сьцяліўся густы туман. Ён амаль па шыю хаваў белага каня. Справа і зьлева, на высокіх сьхілах абалоны чарнеў хваёвы лес. Шарэла. Ззаду, дзе застаўся Ракаў, чуцён быў шум кірмаша. Вершнік на кані, танклявы, амаль бязважкі спалохана круціў галавою, баючыся кожнага гуку – броханьня бабра ў рацэ, трэску ламачча ў лесе. Апрануты ў мужчынскае, але зь першага погляду было відаць – дзяўчына.

Канстанцыя, атрымаўшы адказ Пупкіна, спачатку хацела шукаць кагосьці іншага – не ён адзін арганізоўвае “рэйды” кантрабандыстаў у Вялікае Сяло, Траскоўшчыну, часам нават у Менск – але падумаўшы пабаялася залішняй агалоскі. Вырашыла дабрацца да схованкі сама. Перш трэба ўверх па Іслачы дайсьці да вусьця Чорнага Ручая, потым Чорным Ручаём амаль да Новага Поля, дачакацца цемры, пракрасьціся да лецішча…

Конь спыніўся, упёршыся ў калючы дрот. Агорожы няма толькі ў рэчышчы. Падпарадкоўваючыся вершніку, конь ступае ў ваду…

…Ігнат, салдат рэвалюцыі, зь цяжкасьцю змагаўся са сном. У галаве муцілася, вочы, шурпатыя, як засыпаныя пяском, заплюшчваліся. Усё навокал здавалася нерэальным – і ўсхліпы ручая, і шум лесу, і белы маладзік на ярка-блакітным небе. Яно то зьяўлялася ў сьвядомасьці, то некуды зьнікала, і тады Ігнат трос галавой, або мачыў твар вадою. Каб зараз хто спытаў яго – што самае прыемнае ў сьвеце – ён ні хвіліну не разважаючы адказаў бы “сон”.

Побач проста на лясной ігліцы,адшпіліўшы шаблю і падклаўшы пад галаву кулак, спаў напарнік, Федзя. Калі Федзя пачынаў занадта моцна храпці, Ігнат нямоцна штурхаў яго ў бок. Яны былі “у сакрэце” на белапольскай мяжы. Навязалі зь вечара коней пасьвіцца на лузе, а самі захаваліся каля агарожы, на беразе ручая, што ўпадаў у раку з чысьцюткай вадой.

Цішыня расьсціралася навокал. І ў гэтай цішыні данесьлася ў затуманеныя ранішняй стомай Ігнатавы мазгі рытмічнае плёханьне. Як дым плыў над поймай туман. І выплыў зь яго – сам белы як туман – конь зь вершнікам, танклявым як лаза. Працёр Ігнат запясочаныя вочы і дабравата тыцнуў ботам пад скабы напарніку.

І адразу закрыў яму рот далоньню, каб не крыкнуў чаго спрасоньня. І прашалясьцеў яму на вуха: “Гля…Нарушитель…Баба”. А конь тым часам павярнуў з ракі ў ручай і спакойным крокам набліжаўся да “сакрэту”. Выцягнулі чырвоныя байцы з похваў шаблі і сталі за стаўбурамі хвояў, якіх тут расло незьлічона.

А калі параўняўся конь з байцамі, выступілі яны з-за дрэваў і Федзя спакойна ўзяў каня за вобраць. Ускрыкнула Канстанцыя, пашкадавала што так саманадзейна насьмелілася на гэтую небясьпечную гульню. Але ўжо тузануў яе за руку кацап у шапцы з вострым верхам, падобным на цыцку каровіну, сьцягнуў з каня, кінуў на зямлю. “Конік мой конік, чаму ты не пачуў небясьпеку, чаму не панёс назад?” – думала Канстанцыя пакуль чырвоны баец прывязваў коніка да дрэва і яшчэ не ўсьведамляла, што гэта найвялікшая няўдача яе жыцьця.

- Ну, что пани? Отъездилась? Показания – откуда, куда, зачем – будешь кому надо давать. А нам – просто – давать. Скидавай порты, прелюбодействовать будем… - А калі ўбачыў, што не разумее яго дзяўчына, проста нахіліўся і рыўкам разарваў кашулю да пояса, агаліўшы тугія грудзі. Ускочыла князёўна на ногі, апякла позіркам гвалтаўніка, уськінула руку. А ў руцэ – пісталет, не пісталет нават, а цацка небясьпечная, малюсенькі такі. Блізка было, хапіла б Фёдару гэтай цацкі каб пакінуць сьвет, але малодшы сябра і напарнік яго, Ігнат Порфір’ев, салдат рэвалюцыі, пагрузіў сваю шаблю у сьпіну паненкі, аж вастрыё паміж грудзямі вылезла. Захлынулася крывёй дачка класавага ворага, выпусьціла з рота чырвоную бурбалку і абсела на зямлю, дзе Чорны Ручай з Іслаччу зьліваецца. І зьявілася ў Ракаве магіла-склеп пад чатырохскатным дахам-капліцай і кароткай эпітафіяй “Загінула ад бальшавіцкіх рук”. На могілках каталіцкіх, побач з гасьцінцам. Нябожчыкаў ракаўцы здавён хаваюць асобна – юдэяў, каталікоў і праваслаўных.

* * *

Зьвінелі над Ракавам касьцёльныя званы. Несьлі на руках труну з дзіўнага чырвонага дрэва. Ляжала ў труне ў шлюбным убранстве Канстанцыя. І была яна нават прыгажэйшая, чым у жыцьці. Адпяваў князёўну кардынал ажно з Кракава. Праводзіць сабраліся амаль што ўсе ракаўцы – каталікі, праваслаўныя, юдэі. Калі працэсія праходзіла паўз дома Пупкіна, той зьняў кіпу, ды прыстроіўся ў хвасьце даўжэразнай калоны.


* * *

Вярнуўся прыгаломшаны, выцягнуў зэдлік і сеў ля ганку на ўлюбёным месцы. Сядзеў доўга, пераводзячы вочы ад сьценаў сінагогі, што месьцілася за царквою, на званьніцу. Нарэшце вымавіў сам сабе: “Ай-ай! Што ты скажаш на гэтае няшчасьце? Хто ж мог падумаць, што гэтае дзіцё рашыцца дзейнічаць само…” Потым змоўк і зноў перакідваў погляд пукатых чорных вачэй са сьцен царквы на сьцены сінагогі. А калі вярнуўся ў хату, Фіра сказала:

- Міхоль, я маю ў запасе пару словаў…

- Кажы, Фіра.

- Там ніякія не дакументы…

- І я так думаю, Фіра.

- Трэба паслаць туды надзейнага чалавека, Міхоль. Пашлі Кур’яна, ён шмат разоў насіў табе кантрабанду…

- Не, Фіра. Кур’ян хітры. Ён праверыць што нясе. Трэба новы чалавек. Трэба мужык зь вёскі. Чэсь Пякарскі зь Міхалова прасіў пазычыць грошай. Хоча купляць зямлю.

- Ты даў, Міхоль?

- Ён не адказаў, як зьбіраецца вяртаць, Фіра. Я не такі багаты, каб рабіць прэзэнты мужыкам.…

* * *

- Слухайце, Чэсь, - сказаў Міхоль Пупкін Пякарскаму, паклікаўшы таго ў “залу”, – я не сквапны, як вы маглі пра мяне падумаць. Я хачу даць вам магчымасьць самаму зарабляць неблагія грошы. Празь нейкі час вы здолееце сабраць патрэбную суму.

Чэсь, высокі, – Міхоль ледзьве даставаў яму да грудзей, – хударлявы прыгорблены мужчына гадоў трыццаці пяці, у пацёртых нагавіцах і дашчэнту стаптаных чаравіках, нярвова камячыў кепку. Слухаў уважліва, баючыся прапусьціць хоць адно слова. У ваччу сьвяцілася надзея.

- Толькі, Чэсь. Наша гутарка – У “крамнай” палове хаты былі кліенты, таму Міхоль панізіў голас, – не павінна стаць нікому вядомай. Нават жонцы.

- І жонцы? А як жа ж…

- Праца, якую я маю прапанаваць будзе займаць не шмат часу. Разы тры-чатыры на месяц. І то – начамі. Жонцы трэба што-небудзь прыдумаць. Але, Чэсь, праца будзе небясьпечная. Затое і заробкі большыя, чым у вашага пана Маслоўскага. Ці згодзен?

- А гэта… Не красьці? Ці гэта…Не рабаваць?

- Не-не! Ну што вы, Чэсь! Ці ж я падобен на злодзея, ці на бандыта? Звычайны гэшэфт, толькі крыху незаконны. Трэба будзе хадзіць за мяжу, насіць туды і адтуль тавары. Калі зловяць, будзеш казаць, – шукаў карову, заблукаў, а мяшок знайшоў. Ну? Дык вы згодны?

- Добра. Я, гэта… сапраўды на тым тыдні карову шукаў. Спачатку ля Казакоў, потым ля Пярэжыраў, Выганічаў. Потым сьцямнела, дык я ў цемры вакол Паморшчыны ды за Вялікае Сяло зайшоў. І не заўважыў тае мяжы. Як разьвіднела, бачу – я ўжо далёка. Спалохаўся, думаў памежная стража зараз схопіць – і ўсё. Гамон. Дык нават не бачыў той стражы. Ні “таварышчаў”, ні палякаў.

- Вы вельмі гаваркі, Чэсь. Я ўжо думаю забраць сваю прапанову назад. Вы не адказалі, ці згодны?

“От жа хітры жыд! – Падумаў Чэсь. – Ужо амаль наняў, а пра аплату яшчэ ні слова не вымавіў. Як жа ж гэта каб не прагадаць…”

- Ты ж не сказаў, колькі будзеш плаціць. Калі меней чым дзесяць злотаў за адзін раз, дык тады сам цягай свае тавары…

- Фэ, Чэсь! Клянуся долам маёй мамы, мне здаецца, што вы грубіян. Дзесяць злотых! Скажу вам, як казаў цар Саламон – і неразумны , калі маўчыць, мудрым здаецца. Гэта пра вас, Чэсь. Слухайце сюды. Я плачу вам чатыры злоты за адзін рэйс, і мы паціскаем рукі! Так? Вы не ведаеце тое-сёе, Чэсь. Кажу гэта выключна для вас. Я плачу дзесяць злотаў таму кацапу, што вартуе дрот. Так што я раблю вам страхоўку, Чэсь! Добра! Я буду плаціць пятнаццаць злотаў вам, але хай той кляты кацап па вас страляе! Згода?

Чэсь, які сапраўды тыдзень таму зблудзіўшы трапіў за мяжу (драцяная агарожа, відаць была не паўсюль) і нацярпеўся там страху, калі пачуў пра “страхоўку”, палагаднеў. Урэшце сышліся на пяці злотах за адно падарожжа не далей Траскоўшчыны, і дваццаці злотах – у Менск.

- А зараз, пан Пякарскі, - сказаў Міхоль, і адчыніў буфет. – Ці не будзе вам гідка выпіць зь нехрышчоным па сто пяцьдзесят?

Чэсю гідка не было. Выпілі па сто пяцьдзесят.

- Як клічуць вашу жонку? Ці маеце дзяцей? Ну, то вось для вашай кабеткі прэзэнт. Фіра, прынясі тую хустку, з кветкамі… І насып малому Янку Пякарскаму цукерак. Чэсь, першы рэйс будзе заўтра ноччу. Падрыхтуйце сваю жоначку, што начаваць будзе адна. І нікому ні слова, як дамовіліся.

***

Сонца апускалася недзе за Страпляўцамі. Яго апошнія пурпуровыя промні заблыталіся ў крыжах былой уніяцкай царквы Перамяненьня Гасподняга, якой ўжо дзевяноста гадоў карысталіся праваслаўныя.

Пупкін, косячыся на дзьверы, інструктаваў Чэся Пякарскага:

- …ад дальняга кута агарожы трыццаць крокаў у хвойнік. Там ямка, закіданая ламаччам. Пад ламаччам – мяшок. Не, не цяжкі… Чэсь, я плачу вам пяць злотаў не для таго, каб вы ведалі, што ў мяшку. Потым увесь час – лесам уздоўж гасьцінца. Калі падыдзеце да агарожы… Вы ўмееце крычаць качкай, Чэсь? То тры разы крыкніце качкай. Нічога, што ў лесе няма качак. І далей ідзіце сьмела. Мяшок перакінеце, а сам –пад дрот. Слухайце сюды, Чэсь. Тры разы качкай. Дойдзеце лесам да дарогі на Траскоўшчыну – і там тры разы качкай. Да вас падыдуць. Аддасьцё ім мяшок, заберыцё тое, што дадуць яны. І – назад. І што? І за гэты шпацыр я павінен плаціць пяць злотаў! У іншых краінах за такі шпацыр па хваёвым лесе плоцяць тыя, хто шпацыруе! Гэта ж курорт!

* * *

Сонца апускалася за Страпляўцы. Яго апошнія пурпуровыя промні заблыталіся ў крыжах…


- Сёньня у нас Новае Поле. – Міхоль ставіў перад Чэсем новае заданьне. – Вы калі-небудзь былі ў Новым Полі? Вельмі файна! Чэсь, сёньня я пасылаю вас у вельмі небясьпечнае месца. Там стаіць кацапскі гарнізон. Таму – колькі вы хочаце надбаўкі за рызыку? Яшчэ пяць злотаў? Добра, Чэсь. Я даю вам дзесяць злотаў надбаўкі. За вельмі лёгкую справу. Але сёньня да вас ніхто не падыдзе. І барані Бог вас, Чэсь, трапіць у рукі памежнай стражы. Ну, там ля дроту будзе як заўсёды. Так, качкай.


Слухайце, Чэсь, я перадумаў, я дам вам зьверху пятнаццаць злотаў. Гэта вельмі харошы гешэфт. Але небясьпечны. Мне замовілі бомбу. Ну, людзі, якія забясьпечваюць маю краму рыбай. Таму з грузам трэба быць больш асьцярожным, чым зь дзіцем. Ніякіх страсеньняў і ўдараў! Вы ведаеце маёнтак князя ў Новым Полі?. Трэба незаўважна падкрасьціся да галоўнага ганку, насупраць левай калоны выняць два-тры камяні і патыцкаць пад калонай вось гэтым, – падаў Чэсю завостраны металічны прут. – Як намацаеце цьвёрдае, выкапаць вось гэтай кельняй. Слухайце сюды, Чэсь! Што вы там убачылі? Паўтараю: з грузам абыходзьцеся вельмі асьцярожна. Вазьміце заплечнік, так будзе зручней.

* * *

Палын патыхаў так, што круцілася галава. Высока ў чорным небе, падобная на круглы бабскі твар з перавязанай шчакой, на зямлю глядзела поўня. Яна залівала ўсё навакольле прывідным сьвятлом. Нізіны заплывалі туманам. Летні маёнтак князёў Друцка-Любецкіх стаяў на высокім узгорку, на сьхілах узгорку ляпіліся хаты паспалітых навапольцаў. Атачаў Новае Поле лясны масіў.

…Да маёнтка Чэсь падыйшоў з боку Заслаўя, лесам, імкнучыся не выходзіць на адкрытыя месцы. Прабіраючыся, ледзьве не атрымаў разрыў сэрца, калі за некалькі крокаў раптам зароў самец казулі. І яшчэ доўга разносіліся па лесе ягоныя хрыплыя адрывістыя рыкі, падобныя здалёк на брэх вялікага сабакі. Гэта было кепска, бо магло насьцярожыць вартавых, калі яны былі.

Вартавыя былі. Прынамсі адзін. Калі, сьлізгаючы як вужака, Чэсь перапоўз пустку паміж лесам і будынкам княскага лецішча, у яркім месячным сьвятле заўважыў на ганку постаць у шапцы “з пупам”. Вартавы сядзеў на ганку, прыхіліўшыся сьпіной да правай крайняй калоны. Доўгая вінтоўка са штыхом-іголкай ляжала ўпоперак на каленях. Галава схілілася да грудзей. Ён спаў. Нават пахрапваў у сьне.

Уздоўж франтальнай сьцяны – дзе паўзком, дзе на кукішках – Чэсь падабраўся да ганка. Потым прыкрываючыся ганкам – да левай, бліжняй, калоны. Паляжаў, аддыхваючыся і назіраючы за вартавым. Той спаў, раз-пораз плямкаючы губамі. Аддыхаўшыся, Чэсь намацаў прут, які тырчэў завостраным канцом з заплечніка, выцягнуў яго і утыркнуў паміж камянямі бруку, што пачынаўся ад ганка. Потым пачаў разгойдваць яго, імкнучыся загнаць глыбей. Урэшце першы камень заварушыўся і з нягучным скрыгатаньнем вывернуўся зь зямлі. Асьцярожна, баючыся стуку, Чэсь адклаў яго ў бок. Астатнія чатыры пакінулі свае месцы без супраціву і зусім ціха. Тады Чэсь загнаў прут пад ганак, пад калону. І адразу натрапіў на нешта больш цьвёрдае, чым зямля. Сэрца, якое і дагэтуль стукала так, што здавалася магло пабудзіць вартавога, затрапятала як у птушаняці. Нават стала крыху млосна. Чэсь адпоўз за калону, сеў і ськінуўшы заплечнік, дастаў кельню. Вярнуўся да дзіркі ў бруку і асьцярожна пачаў капаць. Ціхае скрыжатаньне, зь якім кельня ўваходзіла ў зямлю здавалася яму грымотамі. Праз хвіліну адклаў інструмент і сунуў абедзьве рукі ў выкапаную пячору. Рукі намацалі невялікі прадмет, закручаны ў мяккае. Учапіўся і з намаганьнем вырваў прадмет. Зноў адкаціўся за калону і ліхаманкава пачаў пакаваць яго ў заплечнік. Рукі не слухаліся і засунуць здабычу не ўдавалася. Нават забыўся, што гэта бомба, рухаўся рэзка і нервова.

Унутры будынка, за дзьвярыма пачуліся крокі і Чэсь пакінуў спробы засунуць скрутак у заплечнік. Схапіў усё ў бярэмя і на сагнутых нагах шмыгануў уздоўж сьцяны за вугал. Дзьверы завішчэлі, адчыніліся, і на ганак нехта выйшаў. Прачнуўся і ўскочыў вартавы, упусьціўшы вінтоўку на брук, было чуваць як яна бразнулася. Чэсь не стаў чакаць і колькі было сілы кінуўся да лесу. Калі па твары ўжо пачалі хвастаць галінкі, пачуў ззаду воклічы і некалькі стрэлаў.

Мяжу прыйшлося перасякаць ажно ля Старога Ракава на досьвітку. Па лесе ішоў выглядаючы кожны крок, каб не храбуснула пад нагой сухая галінка. Калючы дрот заўважыў здаля. Лёг, і з паўгадзіны плазаваў по роснай траве, падлез пад дрот, прапоўз далей. Калі зусім вымак у расе, устаў і накіраваўся да Ракава. Падыйшоў да мястэчка, калі ўжо добра разьвіднела. Захаваў заплечнік у траве ля Урбановічавага плоту, а сам дварамі – ля сінагогі, ля царквы, потым праз вуліцу – і пастукаўся да Пупкіна.

Дзьверы адчыніліся адразу, быццам Пупкін сядзеў і чакаў. У вачах сполах:

- Дзе заплечнік? Што тавар, не знайшоў?

- Чаму не, знайшоў. Сьветла ўжо, дык я ля плоту схаваў.

Зноў сполах:

- Пад плотам? Ніхто не бачыў?

- Ды не, здаецца.

- На, во , мех. Ідзі адразу ж і прынясі. Толькі спакойна ідзі. Вялікі…бомба?

- Ды не…

- Ну, то падыдзеш, разуйся, і чаравікі ў мех, і… тавар. І…надзяры травы, з паўмяшка, і напхай зьверху. І адразу да мяне, але не сюды, праз заднія дзьверы.

Праз дваццаць хвілін шчасьлівы Пякарскі, сьціскаючы ў кішэні жменю манетаў, агульнай сумай у дваццаць злотаў амаль подбегам шчыраваў у заходнім накірунку, у бок Міхалова. Міхоль Пупкін, зачыніўшы зьнешнія дзьверы на засову, зайшоў у камору, запаліў газавы ліхтар і дастаў зь меха заплечнік, а з заплечніка цяжкі скрутак спарахнелай тканіны. Абарваў тканіну і вызваліў цёмную ад часу металічную бляшанку. Некалькі імгненьняў – і ў далонях Міхоля бліснула чырвоным. Бляшанка цалкам была запоўнена манетамі з выявай апошняга расейскага цара. Манеты акуратна складзены ў слупкі і кожны слупок – у скураную панчошку.

* * *

Палын патыхаў так, што круцілася галава. Вечар, шэры вечар, бо промні заблыталіся недзе ў тлустых шэрых аблоках, ператварыўся ў ноч. Насьмяглая зямля прасіла дажджу. Цёмныя хвоі таксама прасілі дажджу. Паветра было гарачае і цяжкае, як хваравіты потны сон. Вецер пачынаў гуляць у верхавінах. Х-гу-у-у-у-у! – крычалі совы. І было жахліва. Цела пакрывалася пухірчыкамі і халодным потам.

Чырвонаармеец Афоня Ягораў сутаргава сьціскаючы вінтоўку – патрон у патроньніку, палец на спуску – з жахам углядаўся ў цемру. Пост, абсталяваны дахам -“грыбком” знаходзіўся непадалёк ад калючай агарожы ў паўсотні мэтраў ад брукаванкі. Дарога перагароджвалася рухомай заслонай – казламі з жэрдак, заплеценымі тым жа калючым дротам. Побач з заслонай – будка з дошак. Там, у будцы ягоны напарнік. Ён ахоўвае дарогу і забясьпечвае рэжым пропуску. Які там пропуск! Сьпіць, мабыць, на ўслоне.

Ён, Афоня, пісар. І трапіў у гэты жах выпадкова. Пару дзён таму вартавы, які сёньня павінен быць тут, пад гэтым вось “грыбком”, заснуў і ледзьве не здарылася бяды. Вораг рыхтаваў тэрарыстычны акт. Пачаў капаць яму для закладкі фугаса пад ганак казармы. І толькі выпадковасьць – аднаму з чырвоных байцоў захацелася па патрэбе – спудзіла тэрарыста. Няладны вартавы трапіў на месяц у “карцэр” – сутарэньне гэтага ж будынку – а ён у гэты страшны лес, дзе празь некалькі дзесяткаў мэтраў варожая тэрыторыя.

Х-гу-у-у-у-у, крычаць совы. Ш-ш-ш-ш-ш, шумяць верхавіны. Страшна! К-ш-шы-к! К-ш-шы-к! К-ш-шы-к! А гэта не страшна. Гэта дзікая качка.

І раптам! Крокі! І нешта цёмнае, вялізнае, гарбатае – павольна, як у страшным сьне і зусім блізка! Якія там “Стой, кто идёт! Стой, стрелять буду!” Якія папераджальныя стрэлы ўверх! Афоня здрыгануўся і націснуў на спуск. У кронах загуло і на зямлю абрынулася страшэнная залева.

Так асірацеў Янка Пякарскі і панёс страты Міхоль Пупкін. Афоня паехаў у падмаскоўныя Мыцішчы ў пазачарговы адпачынак, а камісар навапольскіх памежнікаў на месяц атрымаў тэму для выступленьняў перад асабовым складам.

* * *

Сонца як сабака высалупіла язык і цяжка дыхала. Мурзатыя босыя падлеткі, падымаючы воблакі гарачага пылу, гулялі ў “пікара”. Па белым ад сьпёкі небе ў бок Менску раз-пораз праляталі самалёты зь белымі крыжамі. Калі яны праляталі, падлеткі кідалі гульню і задзіралі галовы. Самалётны звон, ад якога сьвярбела скура, расьцякаўся над Ракавам, над ракою, над навакольнымі лясамі. Дзяржаўную мяжу не перасякаў, яе не было зь верасьня трыццаць дзевятага. Толькі ракаўцаў усё роўна не пускалі ў Вялікае Сяло і Траскоўшчыну, а велікасельцаў – у Ракаў.

Міхоль Пупкін, які з-за малога росту меў сярод местачковых яўрэяў мянушку “Дзі Фэртэле” – “чвартка” – сядзеў на вынесеным зэдліку у цяньку ля сьцяны сваёй хаты. Хата больш не служыла крамай, але ганак з трох прыступак, без усялякіх там сенцаў і тамбураў проста ад ходніка вёў да ўваходу. Над уваходам выдзяляўся сьлед ад колішняй шыльды.

Па твары Міхоля сьцякаў пот і ён раз-пораз сьціраў яго ручніком, што вісеў на шыі. Абыякавым позіркам праводзіў людзей, якія часам праходзілі ля зачыненай царквы. Міхоль гутарыў з жонкай.

- Міхоль, пра гэтых фашыстаў кепска пісалі ў газэце. Велвел па мянушчы “Гуле”, той, што з Юрздаўкі, я не вельмі яму давяраю, ён замнога меньціць языком, але ён добра чытае па-руску, дык Велвел казаў, што фашысты ні за што забіваюць яўрэяў. Міхоль, ідзе вайна, а ты сядзіш ля ганку і нечага чакаеш. Ты хочаш мець непрыемнасьцяў, Міхоль? У цябе двое сыноў, трэба нешта рабіць.

- Золатка маё, Фіра! Ты рвеш мне сэрца. Я не ведаю, што рабіць, Фіра. Палякі давалі нам гандляваць, але ненавідзелі нас. Прыйшлі рускія, сказалі што яны ўсіх любяць – і зачынілі сінагогу, разрабавалі краму. Прыйдуць немцы – паглядзім, Фіра. Скажу табе па-сакрэту, - Міхоль азірнуўся ў бакі, - я маю тое-сёе на чорны дзень…

Пупкін змоўк. Грымячы па бруку коламі, з тарахценьнем на плошчу выехалі тры матацыклы з вазкамі. Дзятва спыніла гульню і цікавала. На кожным па двое, ў жалезных шапках і з кароткай зброяй на грудзях. На вазку устаноўлена яшчэ нейкая зброя, даўжэйшая. Абдалі сьмярдзючым дымам, затармазілі. Міхоль ускочыў, неўпрыкмет зьдзёр з галавы кіпу і засунуў у кішэнь. Халера іх ведае, можа балбатун Велвел такі мае рацыю. Хацеў даць лататы ў хату, але падумаў, што гэта выкліча падазрэньне. Не ўсьведамляў, што гэта найвялікшая памылка яго жыцьця.

Немцы, запыленыя, з чорнымі, сьпечанымі сонцам тварамі, пакінулі матацыклы, спакойна агледзеліся. Выглядалі сыта і ўпэўнена. Той, што быў бліжэй утаропіўся на Міхоля:

- Ком гір! – І падмацаваў рухам пальца, паклікаў.

- Фіра, зачыні дзьверы! – не азіраючыся кінуў Міхоль, стараючыся інтанацыяй не выклікаць пярэчаньняў. Падыйшоў. Зірнуў немцу ў вочы. Бледна-блакітныя яны выражалі стому і абыякавасьць.

- Юдэ? – Рэзка як пошчак пугі, запытальна.

- ? – Зрабіў выгляд, што не разумее.

- Ду біст юдэ? Ты ест еврэй?

- Не, паночку! Я тутэйшы, беларус! – Павярнуўся паўабарота управа, да царквы, старанна перажагнаўся “трыма пярстамі”. – Вось!

Немец не міргаючы глядзеў на яго абыякавымі сваімі вачыма. Погляд ад твару апусьціўся ніжэй, на круглаваты жывот, на вузенькую скураную дзяжку, што трымала нагавіцы. Ямчэй узяў зброю і раптоўна шарнуў руляй па жываце. Зьверху ўніз. Балюча. Дзяжка лопнула. Нагавіцы спалі да каленяў. І адкрылі тое, што спрадвеку адрозьнівала юдэя ад хрысьціяніна. “Машынэнпістоль” загаўкаў, плюючыся агнём, у хаце нема закрычала Фіра.

* * *

Сонца як сабака высалупіла язык і цяжка дыхала. Мурзатыя падлеткі ў “кетах”, падымаючы воблакі гарачага пылу гулялі ў “цюка”. Па вуліцы, пакрытай сьмярдзючым, мяккім ад сьпёкі асфальтам туды-сюды гойсалі машыны. Ад іхняга гудзеньня і выхлапаў балела галава і круціла суставы.

Іван Пякарскі, доўгі, худы і прыгорблены, якому ракаўцы невядома з-за чаго прыляпілі мянушку “Дзудзаль”, сядзеў на бярвенцы у цяньку ля сьцяны сваёй хаты. Хата была старая і мела асаблівасьць – ганак з трох прыступак, без усялякіх там сенцаў і тамбураў вёў ад ходніка проста да уваходу. Над уваходам цямнела вялікая прамакутная пляма. Відаць даўней тут вісела шыльда.

Іван быў “навалаччу” – так называлі карэнныя ракаўцы некарэнных (тыя ў адказ называлі карэнных “грашамі”). Пятнаццаць год таму ён набыў гэтую хату і пераехаў зь Міхалова.

Па твары Івана сьцякаў пот і ён раз-пораз сьціраў яго рукавом кашулі. Абыякавым позіркам праводзіў людзей, якія часам заходзілі ў браму званніцы. Іван сварыўся з жонкай.

- …А каб ты апруцянеў! Каб ты сам застрэліўся гэтымі патронамі! А каб табе гэтыя тры рублі ў труну паклалі! Паламаю я тваю стрэльбу! Далібог, паламаю! – вісклівым дзярпучым голасам крычала з разяўленых дзьвярэй хаты маленькая разбэрсаная кабетка. – Я зьбіраю, зьбіраю гэтыя капейкі! Каб унучкам цукерачку купіць! А ты адразу тры рублі! А каб ты гэтымі патронамі задушыўся!

Іван езьдзіў у Валожынскую бальніцу да рэўматолага і там купіў на тры рублі

набояў да сваёй “кольбы” – раздзёўбанай курковай дубальтоўкі шаснаццатага калібру. Гэтым на погляд жонкі зьдзейсьніў бессэнсоўную трату. Іван любіў паляваньне.

- Ад цукерак зубы гніюць. – Агрызнуўся. Пагрозу паламаць стрэльбу ўсур’ёз не прыняў. Жонка паважала матэрыяльнае і нанесьці шкоды рэчам не магла.

- А каб у цябе рукі адгнілі! Каб у цябе ногі пакруціла! Каб ты не дайшоў да гэтага лесу! Шмат мы наеліся зтвайго паляваньня?! – Яшчэ больш уськіпела жонка.

- Сьціхні! Сьціхні, курва! Сьціхні, горш будзе! – Рукі і ногі балелі даўно і слухаць праклёны было надзвычай крыўдна. Баба нарывалася.

Навучаная працяглым сумесным жыцьцём, Рэня імгненна сьціхла. Ведала – пасьля “курвы” справа можа дайсьці да кухталёў. Пакрыўджана зашмыгала носам і шуснула з хаты. Да дачкі, а мо да сына. Дзеці даўно жылі ў сталіцы саўгаса “Ракаўскі”, а ўнукі былі ўжо стоадсоткавымі “грашамі”.

Горача. Іван падняўся па прыступках, зачыніў на гак дзьверы, калідорам прайшоў у “залу”, уключыў тэлевізар “Горизонт”, які стаяў на масіўным дубовым стале. Яшчэ убранства пакоя складалі два ложкі зь нікеляванымі сьпінкамі. Лёг на ложак. Экран тэлевізара засьвяціўся і ў пакой уварвалася жалобная музыка. Голас дыктара за кадрам з пастаўленымі стрыманымі рыданьнямі агалосіў: “Внимание! Внимание, товарищи!…Сегодня после долгой и продолжительной болезни…”

- Цьху, ты! – падняўся і пачаў шчоўкаць, пераключаць на другую праграму. На другой была тая ж жалобная музыка. Тузануў з разеткі электрашнур. Экран лыпнуў і звузіўся да памераў капейкі. Капейка доўга сьвяцілася, паступова зьнікаючы. Зноў лёг на ложак.

Промні сонца ляглі на падрапаную скрыпучую падлогу прамакутнікамі. У промнях лётаў пыл і добра было відаць, як яго шмат. Быццам зачараваны палётам пылінак, Іван пагрузіўся ў діўны стан, калі зусім няма думак. Толькі промні і пыл. Ціха. Чуваць, як шашаль грызе драўніну. Пад падлогай прабегла мыш, ці пацук – быццам конь праімчаўся .

У куце зашкрэблася. Праз зусім маленькую шчыліну – і як толькі пралазіць! – вылез вялізны пацук. Іван не варушачыся сачыў за зьвярком. Іван быў паляўнічым-рамантыкам, хоць і не ведаў гэтага. “Паглядзець” для яго заўсёды было важней за “ўзяць”.

Пацук увайшоў у сонечны прамакутнік і нешта кінуў. Яно доўга і меладычна зазьвінела і бліснула чырвоным. Іван варухнуўся, і пацук зьнік, зноў зьдзівіўшы неадпаведнасьцю сваіх памераў і шчыліны.

Спачатку здалося – медная манета, дзьве капейкі. Але ўбачыў мужчынскі профіль з барадой і адразу ўзгадаў гутаркі са старымі. Уключыў сьвятло ў каморы, дастаў сякеру…

…Пад падлогай на спарахнелай бляшанцы знаходзілася гняздо. У ім варушылася ружовае. Іван наклаў побач груду старых анучаў і асьцярожна перанёс гняздо. У бляшанцы стаялі цяжкія слупкі ў скураных панчошках…


Пры дарозе

Дрэвы паміралі мужна. Уздрыгвалі кронай, рыпуча стагналі і з трэскам гупаліся на зямлю. Праз прарваную кару бялелі касьцяной бельлю сукі – як адкрытыя пераломы. Паабапал шашы паваленыя таўшчэразныя таполі. Дарога, нядаўна заціснутая ў тапаліную цясьніну, зараз незнаёмая і чужая.

Бабіна лета. Ніводнага воблачка не гуляе па глыбока-блакітным небе. Высока-высока, ледзьве бачныя плывуць ў ім пункціры гусіных чародаў. Чацьвёра мужчынаў у аранжавых камізэльках разваліліся на краі дарожнага насыпу. Пяты зьвяглівай бензапілой завіхаецца ля маладога дуба. Піла надрыўна вішчыць і плюецца вохрыстым пілавіньнем. Чацьвёра засяроджана назіраюць працэс валкі. Смокчуць цыгарэты.

- Дзе ты рэжаш! – Крычыць брыгадзір з барвовым тварам. – З таго боку выразай! Каб ад дарогі ўпаў!

Рабочы з прыліпшымі да мокрага твару апілкамі непрыязна косіцца.

- Алё-о! Каму кажу – з таго боку пілуй! – Злосна вырачае чырвоныя зенкі брыгадзір, але дубок у гэты момант здрыганушыся, бляшана грыміць пажоўклым лісьцем, рыпіць, і трэснушы падае кронаю ад дарогі.

- Не вучы бацьку дзяцей рабіць. – Рабочы заглушыў пілу і выцер кепкай твар. – Ты мне вось што растлумач, пан брыгадзір... Нафіга мы ўсе дарогі вакол горада распранаем? Што гэта за дурнота? Такія алеі прыгожыя былі! Летам цянёк!... Узімку ад сьнежных заносаў закрывалі...

- Табе што за справа? Сказана сьпілаваць – ты і пілуй. – Брыгадзір мудрагеліста круціць далонямі перад тварам. – А будзеш шмат размаўляць – хуценька апынешся на вуліцы!

- Ды я і так, здаецца, не ў кабінэце... А што гэта ты за моду ўзяў – палохаць?“Выганяць, выганяць!...” Калі ты не настукаеш, то і не выгняць. Ды і дзе вы яшчэ такіх дурняў знойдзеце – за капейкі ад цямна да цямна тут жылы рваць. І ў сьпёку, і ў дождж, і ў сьнег з марозам!...

- Кажуць, што таполі вельмі шкодныя дрэвы. Ад іх... эт самая... алергія, ад пуху іхняга... – Утыкае тры грошыкі адзін з курцоў. Астатнія з абыякавымі тварамі слухаюць, толькі пажылы зьедліва ўсьміхаецца. – Зараз ведаеш колькі гэтых..., ну, у каторых алергія, разьвялося?...

- А дубок вось навошта завалілі? Што, ад жалудоў – алергія? Дык ты жалудоў не еш, не парсюк...

- Не ведаю я! – Брыгадзір крыху сьцішвае напор. – Мне загадалі, я выконваю... Начальства ня любіць, калі лішнія пытаньні... Ды мне і ня вельмі цікава...

- А ты б меней перад імі прагінаўся...

- Ціха, хлопцы! – Уступае у гутарку пажылы. – Паб’ецеся зараз! Спакайней трэба. Спакайней... Чуў я, што дрэвы загадалі ўздоўж дарог сьпілаваць пасьля таго, як тут вось, аб гэты дубок нейкі важны генерал забіўся. Ці то з КГБ, ці з расейскай ФСБ... Вунь на дубе і кара зьдзёртая – ад той аварыі...

- Дык ці мала аб дрэвы вакол дарог людзей б’ецца? Нажлукцяцца гарэліцы – і за руль. Асабліва маладыя. Што – цяпер усе абсады павыразаць? Добра яшчэ, што не павесіўся – наша начальства магло закамандаваць навакольныя лясы высекчы!...

- То людзей, а то генерал... Як тут забіўся, то ў нас у горадзе адразу вуліцу ягоным імем назвалі. У паўночным мікрараёне. Вуліца Асмана, здаецца. Была Кастуся Каліноўскага, стала Асмана. Мой кум з-за гэтага хоча жыльлё мяняць. Вар’ят...

- Турак генерал быў? Блін, што ні назва вуліцы – усё нейкія нянаскія прозьвішчы!

- Ага! Турак! Хоць у сінагогу вядзі! Остман! Вуліца Остмана! Зямляк наш, ну, у тым сэнсе, што кар’еру гэб’ёвую у нас пачынаў. Сам, калі мне памяць не..., з Рэчыцы. – Кажа маладзейшы. – Чытаў я пра яго. Да вайны у НКВД служыў у нашым горадзе, таму ў гета не трапіў і жывы застаўся. Партызаніў. Пасьля ў КГБ – у Расеі, у Сярэдняй Азіі. Пасьля, як СССР ляснуў – у Маскве. У нас тут нейкі бізнас меў. Здаецца залу гульнявых аўтаматаў. Таму і наведваўся сюды часьцяком. У тым памяшканьні, дзе зараз аўтаматы, павінны былі выставачную галерэю адчыніць, але зьявіўся гэты генерал і відаць нашым выканкамаўцам нешта паабяцаў...

- Бачыш, брыгадзір – генерал забіўся, і з-за гэтага мы абсады выразаем. – Той, што зь пілой выцягвае з кішэні моркаўку, абцірае яе цьвярдой далоняй і смачна храбусьціць. – Лепш бы ты тут вяцнуўся. Цэлая была б алея. Прыгожа было...

- Дурны ты... – Крыўдзіцца брыгадзір. – Ох, дурны!...

* * *

“Дын-н!” – апоўднем грымнуў стрэл, і з купала езуіцкай царквы сьвятога Станіслава пасыпаліся кавалкі дахоўкі. Непадалёк, на плошчы перад царквою пастаўлена гарматка і чырвонаармейцы штодзень страляюць зь яе па царкоўных вежах. Гарэзьнічаюць. Горад месьціцца на левым, вышэйшым беразе ракі і калі часам вызваліцелі прамахваюцца, снарадзік ляціць над бяскрайнімі балотамі і куды трапляе – невядома. Нешматлікія прахожыя хрысьцяцца. Хто “трыма пярстамі”, хто – пяцярнёй.

Масіўны будынак прымыкае да царквы з поўдня. Каменьчыкі зацокалі па ягонаму ганку, паднялі фантанчыкі пылу. Эмануэль Остман уцягнуў галаву ў плечы. Яму ўсяго сямнаццаць, ён зусім не хацеў бы, каб на сінюю фуражку ляснулася што-небудзь цяжкое. Пакінуць ганак не можа. Ахоўвае ўваход у аддзел НКВД, Эмануэль зь нядаўняй пары ягоны баец. Новая ўладзе, што прыйшла з усходу, для супрацоўніцтва з войскам саюзьніка, вермахтам – непадалёку мяжа –патрабаваліся знаўцы нямецкай мовы. Остман крыху ведаў.

- Эдзік! Зайдзіся да мяне! – Крычыць з закратаванага вакна Корч, начальнік.

- Не магу пакінуць пост, таварыш Корч! – Бадзёра адказвае “Эдзік”, перапоўнены важнасьцю выконваемай місіі.

- Ідзі сюды, кажу, сукін сын! Я табе начальнік, ці хрэн з бугра!?

Ну вось! Халеру яго разьбярэ. То вучы напамяць інструкцыю – “...павінен...не пакідаць паста, пакуль не будзе зьменены ці зьняты, нават калі жыцьцю пагражае небясьпека. Самавольнае пакіданьне паста зьяўляецца злачынствам...”. Можа гэты вокліч праз вакно лічыцца зьняцьцем з паста?

У кабінэце начальніка чалавек восем.

- Так, таварышы чэкісты! Сёньня перад намі пастаўлена важная задача! – Напорыста і сур’ёзна, націскаючы на “р”, цэдзіць скрозь зубы Корч. – Для патрэбаў гарадскога партыйнага камітэту загадваю вызваліць ад шляхты дом па вуліцы Інжынерскай. Кожны з вас павінен усьвядоміць, што ён зачышчае прастору для ўзмацненьня кіруючай сілы нашага грамадства. Вы павінны разумець, што будынак, намечаны для разьмяшчэньня гарадскога камітэту камуністычнай партыі зараз заселены класава чужымі элементамі. Таму вашыя сэрцы павінны быць спакойныя ад усялякіх пакут сумленьня. Там – ворагі! Не глядзіце, што гэта могуць быць дзеці ці жанчыны. Разам з тым аперацыю правесьці максімальна ціха і хутка. На зборы шляхце – дваццаць хвілінаў. Дазваляецца браць толькі рэчы першай неабходнасьці, колькі здолеюць несьці ў руках. Кожнага высяляемага абшукваць на наяўнасьць прадметаў з каштоўных металаў і канфіскоўваць. Пры спробах супраціўленьня – арыштоўваць! Ну, і ў астатнім –па абставінах. Старшым назначаю таварыша Егорова

- Таварыш Корч, я першы раз іду на баявую аперацыю, – пачынае Эмануэль, потнымі далонямі сьціскаючы ложа трохлінейкі, – ня ведаю, што рабіць... – Заканчвае амаль шэптам, бо вочы начальніка бялеюць ад разьюшанасьці.

- Што камандзір загадае, тое і будзеш рабіць! Шмат размаўляеш! Загадае дзярмо жраць – будзеш жраць! Егоров! Інструктаж кожнаму, пакуль не зразумеюць задачу! Глядзі ў мяне! І хопіць семкі лушчыць! Разьвялі сьмецьця!...

- Ну, мы пойдзем, ці што? – Не зважаючы на раптоўнае шаленства Карча мармыча Егоров і абцірае ад шалупіньня рот. – На інструктаж...

...Ціха не атрымалася. Вішчэлі і галасілі бабы, плакалі дзеці, кідалі ненавідзячыя позіркі мужчыны. Эмануэль спачатку шкадаваў іх. Але адзін з шляхцюкоў даў па твары Зьміцеру Паўлючэнку, той ажно ўпаў. Эмануэль упярыў шляхцюку ў плечы прыкладам, потым адцягнуў абмяклае цела і дапамог зьвязваць. Пасьля гэтага жаль зьнік і больш не вяртаўся.

Зьміцер абшукваў клункі. Адкладваў убок залатыя пярсьцёнкі, срэбныя бранзалеты і посуд. Калі дайшла чарга да прыгожай “пані”, у дадатак да рэчаў вырашыў абшукаць яе асабіста. Рабіў гэта старанна, асабліва спыняючыся на найбольш рэльефных месцах. Тут і атрымаў па барадзе. Ворагі! Нават сучаня іхняе, смаркач гадоў дзесяці, кідаўся і спрабаваў кусацца!

Шляхцюка клічуць Сяргеем Крыўдай. Егоров кажа, што Крыўда, відаць – беларускі нацыяналіст, польскі фашыст і шпіён. Як гэта, Эмануэлю незразумела. Але сьледства разьбярэцца...

* * *

Гудзе ля маста людскімі галасамі надрэчны кірмаш. Вазы з задранымі ўгору аглоблямі, чаўны на трэць выцягнутыя з вады. Мігцяць у ваччу рознакаляровыя хусткі, наміткі, капялюшыкі, вышываныя кашулі, сукенкі. Вішчаць сьвіньні, рыкаюць каровы, фыркаюць коні. Разьліваецца ў паветры пах піражкоў, смажаных на алеі, бліноў з лоем, выганяе ў Пётрыка сьліну. Але цікавяць Пётрыка Крыўду больш за ўсё коні. І нават не самі коні, а конскія хвасты. Няпростая справа – вырваць з хваста валасіну і не атрымаць ад гаспадара пугай, або каб конь барані Бог не ўбрыкнуў...

...Надраўшы конскіх валаскоў сплятае іх Пётрык па два і моцна зьвязвае адмысловым рыбацкім вузлом, якому тата навучыў. Будзе добрая вуда. Хлопчыкі з багатых сем’яў, што маюць вуды з крамнай жылкі, - яе прадае Хаім у маленечкай краме на кірмашовай плошчы, - хоць і задзіраюць насы, але з рыбалкі вяртаюцца, налавіўшы два-тры дзесяткі верхаводак ды плотак. А ў Пётрыка ёсьць свае таемныя месцы, дзе ён прыкармлівае параным гарохам ды ячменем вялізных – па локаць сазаноў, язёў, ды ляшчоў. Часам рвуць яны пётрыкаву снасьць, тады прыходзіцца зноў круціцца вакол коней на кірмашы, не-не, ды і атрымоўваць пугай па голых лытках. Ох і балюча – пугай па лытках! Але як нясе пасьля рыбалкі на кукане з лазовага дубца такіх веліканаў, слухае зьдзіўленыя воклічы дарослых, ловіць зайздросныя позіркі аднагодкаў – забываюцца непрыемнасьці. А калі дома, ў іх цеснай кватэрцы, тата ўзважыць у руцэ рыбу і зробіць сур’ёзную міну: “Паважаю...”, а мама пагладзіць па галаве: “Мой ты кармілец!” – Пётрыкава сэрца ажно трапечыцца ад шчасьця. Толькі найбольш шчасьлівы ён калі сядзіць з вудзільном ля вады і не адрываючыся глядзіць на патанак з гусінага пяра. Вось здрыгануўся, нахіліўся і паціху пайшоў убок. Падсечка – і на тым канцы жылкі заварушылася, затузала цяжкое...

...Цёпла. Вясна заканчваецца. Заграбаючы босымі нагамі мяккі пыл, Пётрык шпарка крочыць пасярод вуліцы. На лазовым дубцы, прасунутым праз жабры – два ляшчы. Яны вялізныя і цягнуцца хвастамі па зямлі. Пётрык выгінаецца ад іх цяжару ўбок і часта мяняе рукі. Вуду ён прыхаваў у зарасьніках трысьнягу ля ракі. Вось ужо і будынак былога тэатру, дом з пётрыкавай кватэрай адразу за ім. Даўно, год таму у тэатры ставіліся сьпектаклі і такімі вечарамі іхняя вуліца запаўнялася сьвяточна прыбранымі парамі. Мужчыны, вітаючыся прыпадымалі капелюшы, а жанчыны з прыемнымі ўсьмешкамі важна сьхілялі галовы: “Вечар добры, панове Вялічкі!” – “Добрага здароўя, панове Жылінскія!”. Часам хадзілі ў тэатр і тата з мамай, ад іх тады вельмі прыемна пахла. Ад мамы кветкамі, а ад таты нечым, падобным адначасова на кмен і палын. А калі летась зьявіліся рускія, іх усе называлі “таварышчамі”, сьпектаклі скончыліся. У памяшканьні тэатру спачатку жылі рускія жаўнеры. Яны насілі вострыя шапкі з зоркамі, а лыткі закручвалі анучамі, як сяляне ў час сенакосу. Гаворку “таварышчаў” Пётрык амаль не разумеў, хоць у ёй і траплялі знаёмыя словы. А яшчэ яны вельмі часта ўжывалі выразы, казаць якія мама строга забараніла, а што яны азначаюць не растлумачыла, толькі чамусьці пачырванела.

Ну і нічога, што сьпектакляў зараз няма. Жаўнеры летась пажылі крыху ў тэатры і перабраліся некуды, а там зараз так файна ў вайну гуляць! І ў школу хадзіць не трэба! Пётрык скончыў ужо тры класы. Ну яе, гэтую школу! Рвецца Пётрыкава сэрца на рэчку, а там сядзі за партай і не варухніся, а перапынкі такія кароткія, і так рэдка!

Добры ўлоў – гэта выдатна, але задавальненьне ад яго няпоўнае, калі ніхто не ўбачыць і не ацэніць.“Зараз завярну за кут, - думае Пётрык, - прайдуся да брамкі. Там заўсёды на лаўцы бабулі сядзяць. “Хар-ро-ошая рыба! – Скажа якая-небудзь. – Добры хлапец у Крыўды, ня вісус які, што па чужых садох шастае.” А дома мама: “Мой ты здабытчык! А якія вялікія! Як табе ўдаецца?!”

Калі папраўдзе, бывае, лазіць Пётрык цёплымі летнімі вечарамі па садох, у якіх ажно тонуць гарадскія ўскраіны, але цяпер у гэта неяк нават самому не верыцца. Каб хто спытаўся: “Латашыш чужыя яблыні?” – зусім шчыра адказаў бы, што не, не латашу.

Пётрык завярнуў за кут і скамянеў. Стала млосна і пакутліва захацелася па малой патрэбе. Насустрач два жаўнеры са стрэльбамі за плячыма вялі пад рукі тату. Яшчэ адзін, з рэвальверам у руцэ ішоў ззаду. Больш за ўсё Пётрыка ўразіла тое, што рукі таты закручаны назад, валасы раскудлачаны, а увесь твар запэцканы чорнай засохлай крывёю.

- Тата! – Не ведаючы навошта, Пётрык кінуўся ўперад, але дабегчы не пасьпеў. Той, што вёў зьлева вольнай рукой як шлагбаўмам спрытна перагарадзіў шлях. Балюча ткнуўшыся шыяй аб ягоны локаць – ногі прабеглі далей – з усяго маху грымнуўся ў вулічны пыл, выцяўся сьпіной і патыліцай аб зямлю, прыкусіў язык і раськідаў рыбу. Не памятаючы сябе ўскочыў і кінуўся на жаўнера – “Пусьці тату!”. Той злавіў Пётрыка за каўнер, затрашчэла тканіна. Пётрык крутануўся, учапіўся зубамі ў жаўнерскае перадплечча. Адчуў рэзкі пах нямытага цела і ў галаве ўспыхнула бліскаўка. Ачомаўся на траве пад плотам. Першае, што ўбачыў – заплаканы мамін твар. Як потым трапілі ў вёску, да бабулі зь дзядуляй, Пётрык не запамятаў.

* * *

Як трапіў у гэтае сутарэньне з падсьлепаватым газавым ліхтаром у канцы калідора, Сяргей Крыўда запамятаў цьмяна. Спачатку яго запхнулі ў памяшканьне без асьвятленьня. Пахла пылам. Сяргей абмацаў вакол сябе, памяшканьне нагадвала пенал, пастаўлены вертыкальна. Паміж супрацьлеглымі сьценамі было меней, чым расстаўленыя ўшыркі рукі. У галаве муцілася, ўсё цела балела, відаць яго доўга білі ўжо непрытомнага. Сяргей прысеў на кукішкі, абапёршыся сьпіной аб шурпатую сьцяну, і пагрузіўся ў нейкае здранцьвеньне – ні думак, ні адчуваньня часу.

...Зарыпеў у дзьвярах ключ, грымнула клямка.

- Выходзь! – Сяргей з цяжкасьцю падняўся на зацёклых нагах, выйшаў у калідор. Ліхтар ужо, здавалася, даваў даволі святла. – Да сьцяны! Рукі назад!

Зачынілі дзьверы ў “пенал”.

- Уперад! – Прайшлі ў канец калідора. – Да сьцяны!

Зноў рыпеньне ключа ў замку, грукат засаўкі і высокі, аж мурашкі па скуры, ськіргат завесаў.

- Заходзь! – Ззаду зноў ськіргат, грукат, рыпеньне.

Вільготная жывая цемра дыхае ўперадзе. Ад яе сьмярдзіць застояннай мачой. Сяргей пакрыху, выцягнуўшы перад сабою рукі, прасоўваецца ўперад.

- Асьцярожна! Не спатыкніся аб парашу. – Хрыплым барытонам папярэджвае цемра. Ногі Сяргея намацваюць унізе нейкі бар’ер. Гэта невысокі памост з дошак. На ім упокат шчыльна ляжаць людзі.

- Здымі абутак і сядай сюды, ля мяне. – Кажа барытон і бярэ Сяргея за руку. – Ну, братка, чым правініўся перад Савецкай уладай?

- Перад уладай – не. Так, даў па мордзе аднаму. НКВДзісту. – У цемры задаволена загаманілі:

- НКВДзі-істу! Ну ты і ўляпаўся!... Што, вось так проста, ні з таго, ні з сяго даў у пысу рыцару рэвалюцыі?

- Ну не так проста... Было за што...

Пакрыху, пакрыху – распыталі ўсё. Праз круглае акенца ў дзьвярах у камеру трапляе крыху сьвятла з калідора, і калі вочы прывыклі, Сяргей здолеў агледзецца. Ля дзьвярэй невялікі квадрат бетоннай падлогі, там абутак і драўляная кадушка з “вушамі” – параша. Астатнюю прастору займае драўляны насьціл, падняты над бетонам на вышыню калена. На насьціле варушыцца чалавечае месіва. Вольнага месца няма. Людзі, іх шмат, скурчыўшыся сядзяць, або ляжаць паклаўшы ногі адзін на аднаго. Большасьць па пас распранутыя – вельмі горача і вільготна.

- Кажаш – прыйшлі выганяць з кватэры? А кватэра твая, ці арандаваная?

- Як сказаць... Не, не мая... Я на фанернай фабрыцы працую... працаваў. І дом наш – уласнасьць Давыда Лур’е, гаспадара былога фабрыкі... Я і плаціў яму за кватэру. Аж пакуль летась ён не ўцёк, ну, калі таварышчы прыйшлі. З таго часу ня стала каму плаціць. Я, дурань, радаваўся – думаў так заўсёды будзе. Аж сёньня ўвальваюцца ў сініх фуражках: “Дваццаць мінут на зборы! Толькі лічныя вешчы!” І жонку мацаць!

- Пабілі моцна? – Спагадліва пытае гаспадар барытона.

- Косьці, здаецца цэлыя... Але ўсё цела баліць. І галава. І млосна мне. Тут вады няма? А то зараз званітуе.

Грыміць збоку ля сьцяны бляшаная накрыўка, і Сяргею падаюць кубак з цёплай вадой. Ад яе пахне жалезам. Астаткі вылівае на галаву. Так крыху лягчэй. Сяргей прымошчваецца сярод целаў і зноў, як у “пенале” ўпадае ў здранцьвеньне. Гэта і сон і не сон. Сяргей чуе, як навокал храпуць, кашляюць, размаўляюць людзі, перыядычна хтосьці падыходзіць да парашы, і тады вочы выядае едкая хваля. Ад ляжаньня на голых дошках нямее цела, прыходзіцца варочацца, непакоячы суседзяў...

...Вішчаць дзьверы, у праёме постаць: “Кахнюк! Васкалей! За пайкай!” – Двое борзьдзенька ўскокваюць, пераступаючы праз ляжачых спускаюцца з памоста, абуваюцца і зьнікаюць. Праз дваццаць хвілін заносяць у камеру вялізны бак, вешаюць на цьвік у сьцяне газавы ліхтар. Выносяць парашу.

Бляшаных місак на усіх не хапае. Ядуць па чарзе. Урэшце Сяргею перадаюць міску нейкай мутнай вадкасьці з пахам гнільля, і драўляную лыжку. Лыжка без ручкі, і каб зачарпнуць прыходзіцца мачаць у вадкасьць пальцы.

- Ты ня думай, што цябе хутка адпусьцяць. – Вучыць Сяргея Парамон, што з барытонам. – Як яно будзе, адзін Бог ведае, а калі чакаць, што вось-вось адпусьцяць – сэрца сабе парвеш. Лепей думай, што гэта, братка, надоўга. Што няма ў цябе ні жонкі, ні сына. Цяжка сябе ў гэтым пераканаць, але ты імкніся. Тады можа і здолееш сябе зьберагчы. На допыты пачнуць цягаць, то трымай язык на кароткай шворцы. Невядома, што табе шыць будуць, але ж будуць. Ніякіх прозьвішчаў не называй. Калі будуць казаць, што ўсё пра цябе ведаюць – не вер. Могуць знайсьці знаёмых, распытаць пра ўсялякія дробязі – ну, калі, дзе, зь кім, напрыклад выпівалі, аб чым гутарылі. А потым скажуць табе: “Мы ўсё ведаем. Вось такога і такога ты з такім і такім піў там і там, казаў тое і тое. Мы ведаем, што ты удзельнічаў у такой і такой арганізацыі. Мы ведаем. Мы толькі хочам, каб ты сам гэта пацьвердзіў, каб упэўніцца ў тваёй шчырасьці...” Ты і пачнеш... пацьвярджаць у шчырасьці. І сам не заўважыш, як распавядзеш тое, пра што лепей бы маўчаць.

- Ды я на самой справе акрамя, што таму па барадзе заехаў, нічога кепскага...

- Нічога, дык нічога... Я так, тэарэтычна... На ўсялякі выпадак. Або пачнуць з табою таргавацца: “Ты нам усё расказваеш, а мы паклапацімся, каб вырак быў як мага лягчэйшы” – Ня вер! Як толькі штосьці распавядзеш, падпішаш – забудуцца пра ўсе свае абяцанкі. Гэтак сама могуць прымусіць слухаць, што тут у камеры робіцца і ім дакладваць. Вунь тыя, Кахнюк з Васкалеем, - Парамон нахіляецца да сяргеевага вуха, - кожны раз як парашу вынясуць, ці за пайкай сходзяць – тытунём сьмярдзяць. За што іх там турэмшчыкі тытунём частуюць? Во-ось! Думай!

- Няўжо за паганую папяросу на сваіх дакладваюць?

- Ня ведаю... Людзі розныя... Іншыя хоць забівай іх – подласьць не зробяць, а іншыя самі шукаюць – як прадацца. Хоць бы і за недакурак абсьлінены. Такія рэчы ты сам павінен ведаць – не хлапчук ужо.

- Слухай, а што рабіць, калі зьбіваць пачнуць?

- А скуль я ведаю?... Кажуць, ёсьцека ў іх пара вялі-ікіх адмыслоўцаў па гэтай справе. Тут думка мая такая: Гледзячы ў чым прызнацца хочуць прымусіць. Бо могуць і замардаваць, а справы было – ну, скажам на гадоў на колькі там зьняволеньня. То ў такім выпадку лепей падпісаць, ды жывым застацца. А ўвогуле – не ўгадаеш, у іх як што – куля ў патыліцу. Не, не ведаю я...

Маркотна Сяргею на душы. Ня верыцца нават, што гэта ён, зьбіты сядзіць зараз у сьмярдзючым сутарэньні пад будынкам былога калегіюма. Здаецца яму, што гэта сон, што варта толькі прачнуцца і ўсё будзе на сваіх месцах – маленькая, але ўтульная кватэра з двух пакояў, Пётрык, жонка. Дзе яны зараз? Што зь імі?

- Як пана на імя? – На плячо кладзецца нечая рука. – Чы то вы, пане Крыўда?

- Ойча Казімеж, вы? Дык і вы тут! А летась, калі службу забаранілі, то казалі – вас некуды ў Сібір гэты кляты зьвезьлі. Амаль кожную ноч цягнікамі звозяць.

- Не, былэм пад сьледствам. Але юш вкрутцэ – на Сібэр’я. Естэм шпэгам Ватыкану. – Казімеж горка ўсьміхаецца. – Пятнасьце лят увензьненя.

- О-ёй-ё-ёй ! Пятнаццаць гадоў! І цэлы год сьледства ішло? І суд быў?

У цемры засьмяяліся:

- Пра які суд ты кажаш? Прыйшлі сюды, зачыталі вырак. Нейкая тройка завочна судзіць. Клопов – сакратар гарадскога камітэту бальшавіцкага, Корч – начальнік НКВДэшны, і яшчэ нехта трэці. А сьледства... сьледства, братка тут па-рознаму. Можа пару тыдняў, а могуць некалькі месяцаў марнаваць бязь ніводнага допыту.

Сяргей сядзіць на краі памоста абхапіўшы галаву і качаецца ўлева-управа, улева-управа. “Спокуй! Спокуй, пане Крывда!” – сьвятар кладзе яму на лоб халодную далонь, і Сяргею лягчэй. Ён падцягвае ногі да падбародка і засынае. І там усе падзеі сёньняшняга вечара здаюцца яму сном.

* * *

Ды-н-н-к-г! – Ляснула так, што зазьвінелі шыбы і са сьценаў пасыпалася тынкоўка. Эмануэль уціснуў галаву ў плечы, звыкла чакаючы дажджу з каменьчыкаў. – Не, гэта не гарматка чырвонаармейцаў. Гук нашмат мацнейшы і час занадта раньні, толькі-толькі сонца выкаціла над зялёным морам трысьнягу за ракой. Азірнуўшыся – ці не бачыць хто – Эмануэль пакінуў ганак і забег за кут будынка. Чорны слуп дыму падымаўся над заходняй часткай горада.

- Вартавы, т-т-ваю маму распранагіб-бон...! Дзе вартавы! – О, халера! Начальства прынесла апраметная. І трэба ж якраз тады, калі пакінуў ганак на хвілінку! Ой, як несвоечасова! Ну, зараз пачнецца...

- Тут я, таварыш Корч! – Што гэта зь ім? Чырвоны, потны, быццам ад сабак уцякаў, расхрыстаны. – Я тут. Глядзеў, што гэта там грымнула.

- Праз дваццаць хвілін – да мяне! – І пераскочыўшы праз чатыры прыступкі зьнік у праёме. Здаецца, пранесла. Але што там гарыць?

...У прасторным кабінэце Карча прахалодна, хоць заканчваецца чэрвень. Чэкісты, грукаючы затыльнікамі вінтовак па брудным дубовым паркеце расьселіся на шырачэзных, падваконьніках, на нешматлікіх крэслах, прысланіліся да сьценаў. Голас начальніка нязвыкла згубіў іранічна-скандальныя ноты, гучыць трывожна і няўпэўнена:

- Хлопцы, здаецца – вайна. У парткам тэлефанавалі – сёньня немцы перайшлі мяжу. С-с-саюзьнічкі, дышла ім в жупан!... . Потым сувязь прапала. Добра, каб гэта было толькі правакацыяй, але трэба рыхтавацца да горшага. Першае – у нас пяцьдзесят два чалавекі ў сутарэньні. Выпускаць іх нельга. Там усе – ворагі народнай улады, дарма, што сьледства ня скончана. Да вечара, сама пазьней заўтра іх трэба ліквідаваць. І – каб ціха. Месца для ліквідацыі – лясны масіў за вёскай Гарадок. Якраз недалёка чыгунка. Да Гарадка – ў вагоне, пад выглядам эвакуацыі, каб не панікавалі і не паспрабавалі зьбегчы. Далей – такая легенда: немцы разбамбілі чыгунку і трэба прайсьці колькі там пехатой... Ліквідацыяй зоймуцца ты, ты, ты,... - пачаў тыцкаць пальцам Корч, пазначыўшы чалавек дзесяць. – Старшым, і адказным за ход аперацыі назначаю... будзеш ты, Эдзік... Эману...ля, цьху, язык зломіш!, Остмана! Эдзік, потым застанешся – падрабязна пагутарым.

Далей! Ты, ты, ты і ты – падрыхтоўка дакументацыі і маёмасьці да эвакуацыі... – На стале слаба дрынькнуў тэлефон. – Слухаю, Корч! Так! Так! Ну, і што? Я вам што – пажарны? Аляксей Ахрэмавіч! Зьбірай паперы, тыя што найбольш важныя, ахову вам і дакументацыі арганізую, а пажар тушыць – выбачай, не мая справа. Добра. Добра! Разам! Мае хлопцы і твае. Прышлі каго, хай зброю атрымаюць. І наконт транспарту паклапаціся. Што ў мяне? У мяне адзіная палутарка, і тая ледзьве дыхае! – Абвёў вачыма падначаленых. – Клопов тэлефанаваў, сакратар. Здаецца, наклаў у штаны. Будзем дапамагаць ім даваць дралу... Раніцай самалёт бомбу на збройны склад ськінуў, гэта ён зараз гарыць... Ну, і хай сабе. Ня наша справа!

... Так, Эдзік... – Корч, застаўшыся сам-на-сам з Эмануэлем ходзіць ад сьцяны да сьцяны, заткнуўшы вялікія пальцы за жоўтую дзягу. – Расьцеш, Эдзік! Давяраю вельмі адказную сакрэтную аперацыю. Але калі барані Бог хтосьці з шляхцюкоў уцячэ, Эдзік, адказваць будзеш па ўсёй строгасьці... Ну, ты хлапец разумны, учэпісты, сакратар камсамольскі, не табе распавядаць... Значыцца, так! Першае! Зараз чалавека на вакзал – дамовіцца з вагонам. Вагон праверыш сам, каб ніякіх там шчылін, гнілых дошак..., ну,... зразумела? Потым выберыш месца ля станцыі, недалёка ад Гарадка, але так, каб стрэлаў не было чуваць, кіламетры за тры-чатыры, у лесе. Яму хай твае хлопцы самі выкапаюць. Яно лепш было б, каб шляхцюкі самі, але здагадаюцца, могуць узбунтавацца. Аперацыя сакрэтная, таму, калі нехта з мясцовых убачыць – іх таксама ліквідаваць. Нам лішнія сьведкі абсалютна непатрэбныя! Ну, што ты ў твары зьмяніўся? Нічагусенькі, прызвычаешся. Чалавека, а тым больш ворага забіць – гэта гонар! Ды і ўвогуле – ім куля як падарунак дарагі. Ворага, Эдзік, калі па-сапраўднаму, трэба доўга на той сьвет не пускаць, доўга таптаць! А стрэл – гэта лёгка і няправільна! Проста – часу зараз няма. Ты ж мужчына! А то ёсьць такія – парася закалоць не могуць. Гэтыя, я лічу, не маюць права нават нагавіцы насіць! Вось, памятаю, у Іспаніі... Але... як-небудзь потым распавяду...

Добра! У Гарадку паведаміш легенду, што немцы чыгунку разбамбілі, што далей трэба крыху пёхам. Пазьвязваеце ім рукі назад – зноў сам правер, каб якасна зьвязалі – і агульнай вяроўкай па дзесяць-дванаццаць. На кожную такую зьвязку – па двох нашых хлопцаў. Што? Дзе вяровак узяць? І рыдлёвак? Не злуй мяне, Эдзік!

І яшчэ! Вінтоўкі вашы для такой справы не вельмі прыдатныя. Атрымаеш на ўсіх “Наганы” і патроны да іх. Зьвязкі хай ідуць праз гадзіну. Яму капайце глыбокую. Падводзіце, кладзіцё на зямлю на краі, усю зьвязку ў радок, і – стрэл пад чэрап. Вельмі надзейна. Потым ськідаеце і крыху прысыпаеце. Так – пяць пластоў. Якраз за пяць-шэсьць гадзін справіцеся. Потым засыпаеце і маськіруеце шыльнікам, ламаччам там... Ды глыбакавата закапвайце, каб зьвяр’ё потым не адкапала!

Як закончыце – назад у горад. Будзем парткам суправаджаць. Трэба да вайсковых часьцей прыбіцца. І глядзі, Эдзік, яшчэ раз кажу – калі хто ўцячэ, лепей табе самому адразу застрэліцца! А зробіш усё якасна – далібог да ўзнагароды прадстаўлю!

* * *

На вуліцы насупраць партыйнага камітэту мітусьня. Упараныя партпрацаўнікі разам з сінефуражачнікамі цягаюць мяшкі і скрынкі з паперамі. Сакратар Клопов стаіць на ганку са счарнелым, стомленым тварам. Дае каманды: “ У кузаў! Гэта спаліць! Спаліць! На машыну!”. Большасьць папераў тут жа ідзе ў вогнішча, што раскладзена пасярод вуліцы. Вогнішча вялізнае, аж гудзе. Ад яго ўгору разам з дымам узьлятаюць палаючыя аркушы.

- Аляксей Ахрэмавіч, ты б дзе ў іншым месцы паперы паліў. – Абыякава кажа сакратару Корч. – Сухмень якая! Пажараў наробіш...

- А-а! Няма часу! Згарыць што, дык немцу не дастанецца... А ты свае дакументы зьнішчыў? А што з падсьледсцьвеннымі?

- Не хвалюйся! У мяне ўсё гатова. Дакументы, зброю, частку асабовага складу ўчора вечарам цягніком на ўсход адправіў. І арыштантаў таксама – куды трэба. Як дамаўляліся. Вунь той хлапец усё зрабіў. Вельмі нам падхадзяшчы. Аж страшнавата. Будзе толк, калі лёс захавае... Ты да яго прыглядзіся. Я яго табе, у сэнсе нам, у ахову ўзяў.

- Выбачай, не да яго. Зараз пра свой лёс час паклапаціцца...

- Так то яно так. Але раю ўслых такія рэчы не вымаўляць... Мы тут пастаўлены ведаеш дзеля чаго...

- Мы ж свае, Васіль Рыгоравіч!

- Тота ж бо, што свае!...

...Горад пакінулі на сьвітанку. Над балотамі ўздымаўся ранішні туман. Патыхала вільгацьцю, аерам і балотнай мятай. З палёў вярталіся чароды качак, з шумам разьбівалі вадзяныя люстэркі сярод чаротавых джунгляў, якія падымаліся паабапал старой дарогі. Усё было як спрадвеку, быццам і не было вайны... Падскокваючы на калдобінах старога гасьцінца, плюючыся сьмярдзючым чорным дымам у паўночным накірунку няшпарка рухаліся чэкістская “палутарка” з дзесяткам узброеных людзей у кузаве, і сакратарская легкавушка, у якой дзяўблі насамі Корч і Клопов. Як праехалі Стычанічы – балотную выспу з парай дзесяткаў прысадзістых хат, пакрытых пухнастымі трысьняговымі дахамі – грузавік заглух.

- Ну, сакратар, што рабіць будзем? – Зьвяртаецца да Клопова Корч, калі канчаткова стала зразумела, што ўдыхнуць жыцьцё ў рухавік не ўдасца. – Далей удвох небясьпечна, наскочым на немцаў – як адбівацца будзем? Прапаную адправіць зараз тваёй машынай некалькі хлопцаў у Стычанічы, хай двое-трое калёс у кулакоў рэквізуюць. О! Хай легкавік твой на падводы зьмяняюць! Ха-ха! Ашчасьлівяць шляхцюкоў! Бо калі мы машынай, то наша ахова за намі не пасьпее. Дні за два да Івацэвічаў дабярэмся, там нашых сустрэнем. А грузавічок трэба з дарогі прыбраць – можа ўвагу з паветра прыцягнуць...

...- Даюць нам, здаецца, па мордзе, сакратар. “Есьлі завтра вайна, есьлі завтра в паход...!”, курва! “Будзем біць врага на яго церыторыі...!” – Разьлёгшыся на сярэднім возе бурчыць Корч, калупаючы ў зубах сухой саламінкай. – Што гэта ты такі невясёлы? Боязна?

Твар Клопава сапраўды невясёлы і пакамечаны.

- Сам думай, што ўслых казаць! Нічога! Усёроўна мы пераможам! – Сьцішана, амаль шэптам адказвае сакратар і вачыма паказвае на сьпіну Эмануэля Остмана, што з дубцом сядзіць уперадзе, за фурмана, і раптам крычыць дзіка, вылупляючы вочы: Ціха! .Ціха, кажу!

Перабіваючы рыпеньне колаў уперадзе, за паваротам дарогі, чуцён трэск рухавікоў.

- Дачакаліся, р-рудая п-піцунда! – Твар Клопова са счарнелага робіцца зеленкаватым. – А можа нашы?

- Якія нашы?! Матацыклеты! Гэта немцы! – Корч ускоквае на ногі. – Хлопцы! Усе ў трысьнёг! Падрыхтавацца да бою!

Як гарох з сыпанулі з дарогі. Зачвякала пад коламі, захрабусьцеў трысьнёг. З-за павароту выехала чорная легкавушка. Ззаду і сьпераду – матацыклы з вазкамі. Немцы. Пярэдні падняў руку. Спыніліся.

* * *

...Фрыдрых Мейнэ, зручна ўмасьціўшыся ў вазку матацыклета, трымаючы правай рукой за рукаятку “Машынэнгэвэр”, з задавальненьнем разглядаў чужы дзікі пейзаж. На павароце дарогі, што зарасла паабапал высокім трысьнягом, яны дагналі басаногага бруднага хлапчука з вудай і трыма вялізнымі рыбінамі, начэпленымі на лазовую галінку. “Багатая краіна. – Падумаў Фрыдрых. – Няблага было б атрымаць тут маёнтак. Калі ўжо смаркачы могуць лавіць такіх монстраў... Зямлі мала, але можна арганізаваць гадоўлю рыбы. Загарадзіць сажалкі, разьвесіць над імі электралямпачкі. Тут шмат балотаў, значыць павінна быць шмат камароў, начных матылёў. Яны будуць ляцець на сьвятло і падаць у ваду. Рыбу не трэба будзе падкармліваць...”

Закончыць думку не далі. “Опель”, за якім яны ехалі, спыніўся. На пярэднім матацыкле суправаджэньня ўперадзе заўважылі фурманку, што нырнула ў трысьнёг.

...Пётрык Крыўда з цікавасьцю разглядаў нябачаныя траскучыя машыны, што дагналі і спыніліся ля яго. Той, што сядзеў у легкавушцы нешта гергетнуў і махнуў рукой. Задні матацыклет з кулямётам на вазку асьцярожна аб’ехаў легкавушку, затрашчэў мацней, шпарка, хістаючыся і падскокваючы паімчаўся ўперад. Праехаўшы метраў трыста, ён раптам, не збаўляючы хуткасьці вільнуў з дарогі і перакуліўся. “Тах-тах-тах” данесліся праз некалькі імгненьняў вінтовачныя стрэлы. Легкавушка не разьвярнуўшыся ірванула задам па дарозе адкуль прыехала, а кулямётчык з матацыкла, што застаўся даў некалькі чэргаў па трысьняговых зарасьцях. Потым паімчаў сьледам. Усё адбылося так хутка, што Пётрык не пасьпеў нават спалохацца. Стаяў і глядзеў, як яны аддаляюцца. Калі немцы ўцяклі, патэпаў уперад, да перакуленага матацыкла.

Сонца падала на дарогу праз трысьняговую сьцяну. Тварам уверх ляжаў на дарозе чалавек у шэра-зялёным адзеньні. Чорная кроў запяклася на тым твары. Як у бацькі, калі яго забралі з дому. Дзе ён? Чаму не вяртаецца? Мама нічога не адказвае, толькі плача, калі Пётрык пытае яе пра тату.

- Мальчык, немцы зьехалі? – Трысьнёг зашамацеў, заварушыўся, і на дарогу выбраўся жаўнер, мокры і брудны. У сіняй фуражцы. Той самы, што вёў тады тату. Пётрык насупіўся і маўчаў.

- Эдзік! Правер, ці жывыя матацыклісты? Асьцярожна падыходзь! Вазьмі на мушку!

Трымаючы нагатове рэвальвер жаўнер сьхіліўся над акрываўленым немцам, потым падыйшоў да другога, той ляжаў нагамі ў балоце, тулавам на сухім.

- Гэты гатовы!... А гэты дыхае, здаецца! – Затрашчэў трысьнёг, загаманілі людзі, зачвякала балота. Храпучы, коні вывалаклі на дарогу тры сялянскіх вазы.

- Хлопчык, ты дадому ідзеш? То ідзі! Раскажы там людзям, маўляў партызаны ўступілі ў бой з вялікай колькасьцю немцаў і ў тым баі перамаглі. – узбуджана кажа Клопов. Увогуле зараз усе узбуджаныя, гаманкія і ўсьмешлівыя. – Васіль Рыгоравіч, што з тым немцам?

- Жывы... Аглушыла, відаць як з вазка вываліўся аб зямлю вяцнуўся добра... Хлопцы! Паліце яго вадой, хай ачухаецца!

Праз пару хвілінаў са сьмехам і жартачкамі падвялі немца.

- Васіль Рыгоравіч, відаць трэба яго дапытаць?

- Зараз... Эдзік! Остман! Дапытай немца.

- Што пытацца?

- Ну... Зь якой часткі... Нахалеру нам яго частка?. Спытайся, як клічуць.Чаго ехалі – І, панізіўшы голас, зьвярнуўся да Клопова: - Аляксей Ахрэмавіч, думаю – нам на Івацэвічы зараз рухаць нясьледуе. Нарвёмся яшчэ, і не раз. Давай вернемся назад у горад, там будзем думаць, што далей. Дакументы, што вязём – у балота. Ніхто іх тут ніколі ня знойдзе.

- Згодзен. А што нам з гэтым немцам? Не цягаць жа з сабою!

- Разьбяромся... Эдзік! Дапытаў?

- Значыцца, так! Клічуць немца Фрыдрыхам Мейнэ. Суправаджаў палкоўніка ў якасьці аховы. Больш нічога не ведае.

- Добра. Давай, арганізуй зараз – мяшкі з дакументамі, і немцаў таксама – у балота. Ну, што ты ў твары мяняешся? Ты ж ужо гэтым займаўся, трэніраваны...

... Пётрык, асьцярожна ступаючы па абочыне, дзе расла трава, бо дарожны пыл распаліўся на сонцы і пёк ногі, пачуў ззаду два стрэлы. Азірнуўшыся, убачыў, як жаўнеры раскачалі і кінулі ў багну немцаў. Балота забурчэла, выпусьціла сьмярдзючыя бурбалкі, сквапна засмактала, паглынаючы здабычу...

...Вечарэла. На даляглядзе за балотамі вісеў барвовы шар, кідаючы на навакольле доўгія цені ад скарлючаных дрэў і зарасьнікаў ракіты. На ямах, залітых вадой, плюхаліся, перакульваючыся ўніз галовамі крыжанкі. Аднекуль здалёк прыляцела сойка з жалудом у дзюбе. Пакінуўшы на дарожным пыле крыжыкі сьлядоў, па-зладзейску азірнуўшыся, яна шмыганула ў прыдарожную траву, прыхавала жалуд, і з пераможным крыкам паляцела назад у лясы.

Высока ў небе, раськінуўшы вострыя крылы плыў у блакіце сапсан, азіраючы прастору бязьлітаснымі зоркімі вачыма. Сойка нават не пачула імклівага посьвісту сакаліных крылаў... Так на ўскрайку шашы, былым гасьцінцы, над невядомай магілай нямецкага салдата Фрыдрыха Мейнэ, падняўся праз гады адзінокі дубок.

* * *

Вечарэла. Барвовы шар амаль схаваўся за даляглядам. Гарэлі асушаныя балоты. Дымы тарфяных пажараў расьцякаліся па навакольлі і ў паветры стаяў іх удушлівы пах. Пётрык Крыўда – так і застаўся Пётрыкам, нягледзячы на сьсівелую галаву – прыціснуў локцем лейцы, разьлёгся на пахкім сене. Сьледам за ягоным возам паўзла белая на фіялетавым небе поўня, ўзбуджала цьмяна акрэсьленыя думкі і тугу пад сэрцам. Маленькі вараны конік спакойна цокаў капытамі па асфальце, ціха шамацелі гумовыя колы. Конікам не трэба было кіраваць. Пётрык драмаў, змораны доўгім, ад цямна да цямна, працоўным днём. Сны мітусіліся вакол яго, блытаючыся зь явай. Часам узьнікалі твары маці і бацькі. Няма ўжо маці, а бацьку як схапілі НКВДзісты напярэдадні вайны, так і прапаў. Зрэдку расплюшчваў вочы і дзівіўся, як за ягонае жыцьцё зьмяніўся навакольны пейзаж. Вось там, дзе зараз малады дуб, рускія на ягоных вачах застрэлілі немца і кінулі ў балота. Зараз ад балота не засталося і сьледу...

...Цямнела. Зручна разьмясьціўшыся за штурвалам грузавога “Мэрсэдэса”, Вольфганг Мейнэ з хваляваньнем разглядаў нязвыклы дзікі пейзаж. Далёка, аж пакуль сягае пагляд, раськінулася плоская як стол раўніна, перарэзаная сеткай меліярацыйных каналаў, парослая там-сям непралазнымі хмызьнякамі і невялікімі выспачкамі маладых хвойнікаў. Куды ні павернеш галаву – зарывы пажараў. І непрыемны пах тарфянога дыму... На краі раўніны паказаліся агні горада. Недзе ля гэтага гораду на пачатку вайны з рускімі прапаў бацька, Фрыдрых. Колькі дзесяцігоддзяў таму позірк яго спыняўся на гэтым даляглядзе, на гэтай рацэ... Можа, дзесьці тут ляжаць ягоныя косьці? На сэрцы Вольфганга было ўрачыста і горка...

...Эмануэль Барысавіч Остман ціснуў на акселератар “Джыпа”, не тармозячы нават калі праносіўся праз цёмныя, без ніводнага агеньчыка вёскі. Сяляне кладуцца рана. Вочы сачылі за дарогай, рука ляжала на штурвале, думкі былі далёка. Абдумваў чарговы артыкул кніжкі мемуараў.

Жыцьцё амаль удалося. Ён – генерал. Ён быў прыбліжаны і аблашчаны самымі высокімі людзьмі... І нават зараз, на пенсіі, ён не губляе сувязяў з моцнымі. Яго не забываюць. Тое, што яго, сёньня жыхара другой краіны, аб’явілі ганаровым грамадзянінам гэтага гарадка, дзе пачалася кар’ера, вельмі грэе самалюбства... Хоць якая Беларусь іншая краіна, калі Федэральная Служба Бясьпекі робіць тут што хоча! Вось – дазволілі ганароваму грамадзяніну разьмясьціць тут сваю справу. Нават памяшканьне далі. Гэта, натуральна крыху каштавала, але тое, што для маскоўскага генерала – капейкі, для мясцовага чыноўніка вялізныя грошы... Адзінае, што ўсе апошнія гады не дае спакою, дзярэ і цісьне знутры – несправядлівасьць, зь якой прыйшлося сутыкнуцца. Чаму? Чаму так абышліся менавіта зь ім? Ён жа пра гэтага Клопова ведае ўсё. Хто ён такі, гэты Клопов? У мемуарах будзе так: “У чэрвені сорак першага быў пакінуты ў тыле ворага членам падпольнага камітэта КП(б)Б, а ўжо ў верасьні ён пакінуў сваіх таварышаў, сышоў у родную вёску, адсядзеўся там, адпусьціў бараду, потым перайшоў лінію фронту і апынуўся ў шыкоўнай “зямлянцы” гасьцініцы “Масква”. Прасядзеў у сталіцы да верасьня 1942 года. Потым самалётам закінулі Клопова ў Беларусь, ужо сакратаром падпольнага камітэту партыі. Праз некалькі месяцаў – прысвоілі званьне генерал-маёра, а потым і Героя Савецкага Саюза. За што? Немца жывога ў вочы не бачыў.”

Сапраўды не бачыў. Нават тады, калі ў пачатку вайны ўзялі ў палон таго... Фрыдрыха...?, так, Фрыдрыха, як Энгельса клікалі, а вось прозьвішча забыўся. Нешта з валасамі... Хаар? Не, не Хаар. Як па-нямецку “грыва”? Мейнэ! Дакладна, Фрыдрых Мейнэ! Дык як яго прыйшлося ў распыл пусьціць – бо не цягаць жа з сабою, калі абстаноўка такая няясная! – то званітавала будучага Героя. Чыстаплюй! Толькі і мог, што растрэльныя сьпісы падпісываць! І гэтаму – Герая! А яму, Эмануэлю Остману – хрэн з гарчыцай.

Дарэчы! Дарэчы вось недзе тут тое ўсё і было! Як усё памянялася! Не пазнаць! Во, помнік нейкі ля дарогі. Абстракцыя нейкая. Можа тым падзеям?

...Уперадзе заблішчэлі чырвоныя “габарыты”. Фура. Нумары нямецкія. Зачасьцілі фрыцы. Відаць, гуманітарку вязуць. Так, пераключыцца на бліжняе сьвятло, і на абгон. Акселератар па плешку!

І раптам у бліжнім сьвятле фараў, - зусім блізка, - воз з сенам! Па левай абочыне, с-сука! Тармазіць! Позна! Управа! Фары на імгненьне выхапілі стаўбур дрэва, потым трэск і моцны ўдар у грудзі. Апошняе, што ён убачыў, былі чырвоныя ліхтары “Мэрсэдэса”...


Помста

Па Іслачы плылі раздутыя трупы. Плынь паласкала іхныя раскручаныя абмоткі, падобныя на доўгія водарасьці. Начамі ў вокны хат асьцярожна стукалі і патрабавалі ежы. Вайна, як сялянскі воз па бруку, прагрымела паўз Ракаў і заціхла ў менскім накірунку, пакінуўшы новую ўладу ў выглядзе трох паліцыянтаў.

Ядзя Макіцкая, дэпутатка Вярхоўнага Савету, сабірала рэчы для ўцёкаў. Каторы ўжо дзень угаворвала Тодара, мужа:

- Сабірайся, пойдзем у Душкава да сястры, там перачакаем, паглядзім што будзе. Бо чуе маё сэрца – прыйдуць за намі…

- Ага! Разумная! А гаспадарку хто глядзець будзе? Скаціну куды – на вуліцу, ці можа суседзям раздаць? Не-е, любачка! Табе, можа і трэба дзе перачакаць, а зь мяне які спрос? Я ў “таварышчаў” не засядаў!

- Можна і суседзям… Жыцьцё даражэй…

Загрукалі на ганку прыступкі, ляснула клямка, у хату ўварвалася расчырванелая, задыханая суседка. Садрала з галавы хустку, выцерла ўпацелы твар:

- Ядзя! Курлян са сваімі паліцаямі сюды ідуць! У-уцякайце! Бо заб’юць!

- Ну, Тодар! – У вачах адчай. – Прашу цябе!

- Мяне не зачэпяць, што я ім? Бяжы, давай! Як усё сьціхне – прыеду ў адведкі. – Падхапіў клунак і падштурхнуў Ядзю да задніх дзьвярэй. – Хуценька агародам у лес, потым вакол Паморшчыны. І на чыстае не выходзь, хмызамі ды лесам старайся.

Правёў у канец агароду, дапамог перабрацца праз плот, падаў клунак. Мядзьведзявата, сарамацячыся, абняў:

- З Богам! – Спрытна, як шашок шуснула ў лес. Лес пачынаўся адразу за агародам.

Тодар вярнуўся, падпёр кійком заднія дзьверы, у прабой пярэдніх уставіў трэску, каб відаць было, што нікога няма. Выйшаў за брамку і пакрочыў у цэнтр мястэчка. Насустрач небясьпецы.

Курляна сустрэў на мосьце. Аднаго. Хацеў кіўнуць і шмыгануць міма, але той загарадзіў дарогу і падступіў ушчыльную. Аж патыхнула самагонкай і часнаком. Пырскаючы пенай з вывернутых чырвоных вуснаў, прасіпеў:

- Здароў…

- Дзень добры, Сідар… - пад сэрцам засмактала і Тодар пашкадаваў, што не паслухаўся Ядзю.

- Што чуваць?

- Ну…, дык…, усё добра. Дзякуй Богу. – Тодар, рассыпаючы тытунь засьлініў самакрутку. – Прыпаліць ёсьць чым?

- Я табе зараз прыпалю! – Зьняў з пляча карабін. – Ты гэтта… Дзе твая сучка? – Погляд мутных вачэй цяжкі і непрыемны.

- Хто!? Якая яшчэ сучка!?

- Бальшавіцкая сучка, жонка твая дзе?

- Думаеш – стрэльбу ўзяў, і ўжо над усімі пан? Сучка – твая матка! – Ухіліцца не пасьпеў. Удар прыклада зламаў нос і кінуў на брудныя дошкі. Потым доўга, мо хвілін дваццаць Сідар тоўк Тодара нагамі. Калі змарыўся, хістаючыся і мармычучы нешта пад нос пакрочыў назад, у цэнтр мястэчка. Кроў працякла праз шчыліны насьціла і буйнымі кроплямі падала ў хуткія шкляныя струмені ўтвараючы мутныя ружовыя воблачкі. Вакол іх круціліся чародкі гаркуш і верхаводак. Спалоханыя вочы бялелі з-за шыбаў. Спалоханыя фурманы, што ехалі з кірмаша ў Паморшчыну і Вялікае Сяло асьцярожна абміналі непрытомнае цела. Падабралі калі сьцямнела…

…Пахла цьвільлю і дымам. Бледныя промні месяца ліліся скрозь падсьлепаватыя шыбы. На стале захліпалася газавая лямпа. За ёй цемра глядзела на Тодара горкімі вачыма. “Дзе я?” – спытаў у вачэй Тодар. “Бу-бу-бу” – сказалі яго разьбітыя губы. Вочы выплылі зь цемры. А-а, сястра жонкі… А як…? А дзе…?

- Ачуняў? Я ўжо думала, памрэш. Тры дні бяз памяці. Суседка прывезла, Марыля. А Ядзя хутка павінна быць. У Пяршаі пайшла, кажуць там партызаны, будзе да іх прасіцца. Зараз юшкі курынай паясі, тры дні ні каліва ў роце, толькі вадой губы мачыла. Пашанцавала табе, што паліцай п’яны быў. Цьвярозы забіў бы.

Цёпла-салодкае палілося на губы, на шыю, крыху трапіла ў рот і сагрэла страўнік. У распухлы нос патыхнула мясам і Тодар адчуў страшэнны голад. І пачаў глытаць. Ажно пакуль швагерка не сказала: “Ну, хопіць пакуль. Нельга адразу шмат”. Тады Тодар прыслухаўся да свайго цела і разбурэньні здаліся яму не вельмі вялікімі. Толькі круцілася і балела галава. І кожны ўдых болем аддаваўся ў скабах.

* * *

Гасьцінец ад Менску да Ракава і далей застаўлены кінутай нямецкай тэхнікай, а ў навакольных лясах процьма зброі. Маладзік мокне ў хвалях сьцюдзёнай Іслачы. Распранутыя трупы плывуць па іх. Сідар Курлян сьпіць у берагавых хмызах. Калі спрабаваў залезьці ў кузаў грузавіка, каб ехаць зь немцамі на захад, атрымаў высьпятка кованым ботам у твар. Зараз немцы ўжо далёка, а ён вымушаны хавацца. Рускія забралі ў сваё войска ўсіх дарослых мужчын, а падлеткаў сагналі ў “істрабіцельны” батальён. Людзі клічуць іх “ястрабкамі”. Ястрабкі шукаюць па лясах і вясковых лёхах дэзертыраў і такіх як ён, Курлян, былых паліцаяў.

Ноч росная і халодная. Курлян спрабуе закруціць грузнае сваё цела ў паліто, рассьцеленае на зямлі. У кішэні ляжыць “Парабелум” і муляе бок. Ранішні сон самы прыемны, а тут холад і “Парабелум”. І яшчэ вельмі хочацца есьці.

Над хвалямі Іслачы туманок. Чэзьне маладзік. Двое рыбакоў, адзін з “таптухай” і торбай, другі з шостам. Босыя ногі чырвоныя ад холаду.

- Правей, правей заходзь! Давай! Давай! Не ўпусьці! – чуе крык Курлян, падхопліваецца і кідаецца ў раку, на той бераг, дзе яму здаецца лягчэй уцячы. Паліто і “Парабелум” застаюцца зьдзіўленым рыбакам.

Хутар гарбаціцца сярод елак побач з брукаваным гасьцінцам. Да яго лёгка падысьці незаўважна. Сідар ценьню сьлізгае сярод елак і ўваходзіць у хату. Тры пары сініх, як валошкі вачэй глядзяць на яго спалохана. Дзяўчынка і двое хлопчыкаў.

- Дзень добры ў хату. Дзеткі, а дзе мама ці тата? – У хаце пахне кіслай капустай і цяплом. Сьліна цячэ ў рот Сідара як з прарванай гаці.

- Мама ў Лакаве на кілмашы, а тата на лыбе… – адказвае самы маленькі. Дзяўчынка штурхае яго локцем, і той раптам змаўкае.

- Цябе як клічуць? – пытае Сідар дзяўчынку, але тая апускае вочы і маўчыць. – Ну чаго маўчыш? Цяляты язык аджавалі?

Дзяўчынка адмоўна хітае галавой, высоўвае кончык языка, маўляў усё на месцы, але маўчыць.

- Я тут пасяджу, у вас. Тату, маму пачакаю. – Курлян садзіцца на ўслон ля вакна, кладзе рукі на стол.

Цёпла. Галава Сідара хіліцца, прытомнасьць мякка расплываецца і вось ужо ён сёрбае зь вялізнай місы вараную капусту. Сёрбае, і не можа наесьціся.

Стукнула нешта на падворку, і прахапіўся Курлян. Па-воўчы прахапіўся, бадзёрым, пругкім. Толькі сьліну сьцёр, што на шчацьцё нацякла. Зірнуў у вакно – і адскочыў. Лёгкая брычка ў двары, запрэжаная конікам вараным, танклявым, нянаскім. А ад брычкі да ганку, – Сідар яго адразу пазнаў, – Тодар Макіцкі ідзе, камандзір “ястрабкоў”, галоўны ястраб. ППШ правай рукой за шыйку прыклада трымае, руляй уніз.

Шыкнуў страшным голасам на дзяцей Курлян каб маўчалі. Не ведаў, што Макіцкі яго ўжо ў шыбе заўважыў і таксама пазнаў. Заціснуў Сідар вялікае сваё цела, хоць і схуднелае апошнім часам, за печ, куды толькі дзіцё магло заціснуцца. І сьцішыўся, як мыш.

Адчыніў Тодар дзьверы ў хату, сам за вушак схаваўся, аўтамат перад сабой. Агледзеў пакой:

- Дзеці! Хуценька на вуліцу! І за хлеў! – Дзяўчынка схапіла малодшых за рукі і ўсе разам патэпалі з хаты.

- Курлян! Я ведаю, што ты тут. Вылазь. Адбегаўся. І без глупстваў. Я цябе страляць не хачу, я цябе ў лагер, каб доўга гніў. Таму ты мне жывы патрэбен. – Твар Макіцкага бледны, твар хворага чалавека. Далося ў знакі зьбіцьцё і тры гады ў Налібоках у зямлянцы. Таму і ў войска не ўзялі.

У пабелцы, у пыле выбраўся Курлян са шчыліны. Вочы запалыя, абкружаныя чорным, злыя як у загнанага зьвера. А гутарка лісьлівая:

- Тодарка, зямляк! Ты за тую бойку злуешся? Ну прабач, зямляк, п’яны быў, нічога не памятаю.

- Зброя ёсьць?

- Якая зброя? Нахалеру мне тая зброя? Німашака нічога! – Вывернуў кішэні, расьхінуў крысьсё фрэнча, задраў кашулю. – Во! Нахалеру яно мне!

- Ну, то выходзь. – Тодар крыху адступіў у бок і прапусьціў Сідара ўперад.

Выйшаў Сідар на ганак, і – шусь пад парэнчу, ды за вугал, ды з усяе сілы – праз падворак, да лесу.

- Стой, Курлян! Не ўцячэш! – закрычаў Макіцкі і паклаў свой ППШ на парэнчу. – Стой, кажу!

Ня слухае Курлян, ляціць што лось, нават галаву як лось закінуў. Выцаляў тады Тодар і ляснуў адным стрэлам. І разьбіла куля апошні пазванок у хрыбетніку. Прамазаў Тодар, ніжэй цаляў, па мяккаму.

Пагрузіў зьнерухомелага Курляна і ськінуў ажно ў Ракаве, на мосьце. Сам, мармычучы нешта пад нос, паехаў дадому і там добра-ткі напіўся. Сам-адзін.

Спалоханыя вочы бялелі з-за шыбаў. Спалоханыя фурманы, што ехалі з кірмаша ў Паморшчыну і Вялікае Сяло асьцярожна абміналі нерухомае цела. Кроў працякла праз шчыліны насьціла і буйнымі кроплямі падала ў хуткія шкляныя струмені ўтвараючы мутныя ружовыя воблачкі. Вакол іх круціліся чародкі гаркуш і верхаводак. Падабралі калі сьцямнела…

***

Курляна не судзілі. Краіне патрэбны былі працаздольныя зэкі. Моцы ў ім яшчэ заставалася на дваццаць пяць гадоў. Ён правёў іх на ложку ля вакна, што выходзіла на ракаўскае возера, сярод якога ўздымаецца старажытны курган.

А Макіцкі згарэў хутка, як сьвечка.

Неспасьцігальныя задумы Твае, Госпадзе…


Апошні нячысьцік

(ненавуковая фантазія аб мутантах)

Вясну перажылі двое, Кырр і Куга. Вяртаючыся з Выраю птушкі прынесьлі на крылах Мору, і шмат іх засталося ўскалмачанымі рознакаляровымі купінамі ляжаць на берагах рэк і азёр. Драпежнікі аб’ядаліся падлай. Потым Мора разьятралася, як дзік, што адчуў смак крыві, і накінулася на людзей. Людзі трэсьліся, пакрываліся пухірыкамі, заходзіліся сухім дзярпучым кашлем і на пяты дзень сыходзілі ў Вырай. Целы ахвяраў закапвалі ля ўваходаў у буданы, а калі Мора ахапіла ўсё племя і закапваць ужо не было каму, засталіся ляжаць. Ад іх па навакольлі расьцякаўся цяжкі пах тлену. Мядзьведзі і ваўкі ішлі на гэты пах і расьцягвалі трупы па навакольлі.

Кырр прачнуўся на досьвітку ад гукаў ваўчынай грызьні ў суседнім будане. Працягнуў руку за зброяй – палкай з уціснутым і моцна абвязаным у расшчэп на канцы вострым крэменем. Выйшаў з будана і заплюшчыўся – вочы балюча разанула няяркім яшчэ ранішнім сьвятлом. Вельмі балела галава і скура, яна была адчувальнай як адкрытая рана. Ваўкі з разьдзьмутымі жыватамі стаялі непадалёку і разглядалі яго строгімі жоўтымі вачыма. Кырр хрыпла закрычаў, замахнуўся дроцікам. Потым падняў ламачыну, кінуў. Ваўкі ляніва адскочылі і зьніклі ў падлеску. Пайшлі ў бок ракі. Наеўшыся мяса ваўкі заўжды п’юць.

“Яшчэ пяць разоў я ўбачу ўзыход Яра. – Падумаў Кырр. – І сустрэнуся з бацькамі, з братамі”. Цела калацілі дрыжыкі, выламвала суставы, гэта было вельмі пакутліва і Кырр хацеў хутчэй трапіць у Вырай.

Разьдзіраючы кашаль пачуўся аднекуль зьверху. Кырр падняў галаву і высока на дрэве заўважыў гняздо складзенае з галінак сярод тоўстых сукоў. Кашлялі там. Рукі і ногі не слухаліся, сэрца калацілася і Кырр, пакуль дабраўся да гнязда ўвесь пакрыўся халодным, ліпкім потам. Там, раськідаўшыся на скуры аленя ляжала Куга, дзяўчына зь іхняга племя. “Тут нас разьдзяўбуць, гэта лепш, чым быць зьедзенымі ваўкамі, нашы целы стануць птушкамі і будуць блізка ад Яры, а ўвосень яны палятуць у Вырай. Цікава, ці пазнаем мы там свае целы ўвасобленыя ў птушак?” – Падумаў хлопец, прымошчваючыся каля Кугі.

* * *

…Кырр ляжаў за паваленым дрэвам на краі вялізнай паляны. Цікаваў за статкам аленяў. На паляне пасьвілася дзічыха, узьдзіраючы пласты зямлі доўгім магутным лычам, за ёю зь віскам корпаліся маленькія паласацікі і леташнія чорна-бурыя, падрослыя ўжо падсьвінкі. Дзічыха – чорная і гарбатая, з хібам на ўзноўні Кырравага падбароддзя – выглядала сярод свайго статку як курган сярод купін. Дзікі пакрысе набліжаліся і можна было б паспрабаваць здабыць падсьвінка, але Кырр добра ведаў нораў дзічыхі, ня раз ужо ратаваўся ад яе на дрэвах. Таму ўсю ўвагу засяродзіў на аленях. Іх было шмат – каб падлічыць не хапіла б пальцаў на руках і нагах разам у Кырра, Кугіы і іхняга малога, што нарадзіўся дзьве Луны таму. Сярод аленяў дурэлі, пацешна скакалі на доўгіх танклявых ножках шэра-рыжыя, у белых плямах аляняты. Тыцкаліся пысачкамі да матчыных цыцак, смакталі, потым адыходзілі і клаліся ў траву – зьнікалі, губляліся сярод блікаў, што пасылаў на зямлю скрозь лістоту Яр. Кырр ведаў – малыя аляняты будуць таіцца да апошняга, а старыя проста ўцякуць.

Так і здарылася. Прыкмеціўшы месца, дзе лягло аляня, Кырр выйшаў са сваёй схованкі і ня тоячыся накіраваўся ў той бок. Дзічыха гучна рохнула, статак яе спакойна і дружна схаваўся сярод нізкіх, спушчаных да зямлі яловых галінах. Алені пачулі трывожнае “гу-х-х” дзічыхі і паднялі галовы на доўгіх шыях, углядаючыся ў бок Кырра. Потым усе разам кінуліся ўздоўж паляны, робячы вялічэзныя скачкі над кустоўем, што дзе-нідзе трапляла на іх шляху. У ваччу ажно замігцела ад белых азадкаў.

З травы цікавала фіялетавае вока. Само аляня зьлілося з лугавой посьцілкай. Нават знаходзячыся ўсутыч незаўважнае. Кырр заўсёды зайздросьціў іх здольнасьці маськіравацца. Яшчэ крок, і малое ірванулася прэч, але прабітае кінутым дроцікам перакулілася праз галаву і забілася ў агоніі. Кырр падскочыў, папрасіў аляня дараваць яму, і двума рухамі крамнёвага нажа перарэзаў на шыі жылу. Кроў пульсуючым струменем ударыла адтуль. Яе Кырр акуратна зьліў у ямку на зямлі. Зьвярнуўся з падзякай да духа лесу. Потым аднёс тушку на край паляны, у цень. Там спрытна ускрыў трафею жывот, выцягнуў і закапаў бэбухі, напхаў у чэрава крапівы і мяты, зьвязаў асакой ногі, уськінуў на плечы…

…Яр закатваўся за возера. Ягоныя чырвоныя промні заблыталіся ў русявых валасах Кугі. Ад водблеску валасы здаваліся цяжкімі, як доўгія водарасьці на імклівай плыні. Сьхіліўшы твар, яна карміла немаўля.

Кырр насыпаў на кавалак бярозавай кары жменьку пылу, што застаецца пасьля шашаля і ўдарамі крэменя аб крэмень выбіваў іскры. Хутка, падняўся блакітны дымок, запахла паленым. Лёгкім дыханьнем падзьмуў на тлеючы драўняны пыл. Загарэлася бяроста. Неўзабаве запылала вогнішча. Калі ламачча згарэла, Кырр разьмясьціў над вугольлем тушку аляняці, пранізаную сырой алешынай.

На вугольлях, спачатку ярка-пунсовых, потым барвовых як вячэрні Яр, зьяўляўся лёгкі белы прысак, з тушкі капаў тлушч, і тады ў паветры разьлівалася смачным, ажно гнала сьліну. Дзіцянятка, ружовае ў мігатлівых успышках іскраў крактала і плямкала ля матчынай цыцкі. Куга ціха ойкнула і заварушылася, адхіляючы малога ад грудзей.

- Кусаецца? – Спытаўся Кырр.

- Не, шчыплецца. – Куга паказала Кырру плячо, пакрытае маленькімі сінякамі. – Ён такі дужы!

- Немаўляты ўсе вельмі чэпкія…

- Раней, да таго, як Мора забрала нашых людзей, я ніколі не бачыла такіх дужых дзяцей! Глядзі! – Куга паднесла малога да дрэўца. Дзіцёнак адразу ўчапіўся за галінку і павіс. Потым лёгка падцягнуўся на двух руках і голымі дзяснамі пачаў сьлініць кару. Куга з цяжкасьцю адарвала малога ад галінкі, дала яму ў адну руку сучок, які ён сьціснуў у маленечкай далоньцы, другой дала прычапіцца да ранейшага дрэўца. Немаўля павісела крыху на адной руцэ, потым гэтак жа лёгка падцягнулася і радасна агукаючы зноўку пачало мусоліць галінку.

- І яшчэ ён умее зьмяняць колер скуры, як драўняная яшчарка. Сёньня, калі ты быў на паляваньні я паклала яго на сухую траву. Празь некаторы час ён зрабіўся жоўта-карычневы, у палоску, зусім як трава, на якой ён ляжаў. Я нават не адразу яго разгледзела. Спалохалася, думала што зьнесьлі драпежнікі. Вось, паглядзі. – Куга зьняла ружовага хлопчыка з галінкі, на якой ён ужо з хвліну вісеў, падцягнуўшыся на адной руцэ, і паклала ў траву. Немаўля радасна піскнула і папаўзло, на вачах мяняючы ружовы колер скуры на зялёны зь белымі, чорынымі і карычневымі плямамі, становячыся зусім незаўважным нават з блізкай адлегласьці.

- Ён падобен на вялікую травяную жабу. – Кырр быў уражаны. – Можа духі лесу пачулі маю зайздрасьць да жывёл, да ўменьня быць нябачнымі, і падаравалі нашаму сыну гэтую здольнасьць? Прыкладзі яго да хвоі.

Праз хвіліну дзіцятка, моцна ўчапіўшыся за няроўнасьці кары, нагадвала вялікі нарост на дрэве.

- Шмат якія дзіцяняты жывёлаў вельмі добра маськіруюцца пакуль малыя. А калі становяцца большымі, мяняюць афарбоўку на іншую. Калі наш сын захавае гэтыя здольнасьці – ён будзе самым вялікім паляўнічым! – Кырр адрэзаў ад засмажанай тушкі добры кавалак і паклаў на вугольле. – Духі лесу! Прыміце ад нас ахвяру ў знак падзякі за ваш дар сыну! Хай ён захаваецца назаўсёды! Хай пераходзіць на ўсіх нашых нашчадкаў! – Голас Кырра расьцёкся над возерам і ў адказ на пацямнелым небе ўспыхнула бліскавіца.

* * *

Шэры туман расьцёкся над балацінай. На ўсходзе зь яго выкочвалася сонца, слабымі яшчэ промнямі не ў змозе пафарбаваць ружовым. Высока-высока праплыў з грукатам блішчасты крыжык, пакінуў белую паласу. Рог разьнёсься над навакольлем і па ягонаму сігналу закрычалі, загаманілі, засьвісталі людзі. Шыхх прачнуўся ў гнязьдзе, якое шмат гадоў выкарыстоўваў па чарзе з парай белахвостых арланаў – яны ўвесну і ўлетку, ён – астатні час. Пазяхнуў, пацягнуўся, аж затрашчэлі косьці. Сустракацца з паляўнічымі асьцерагаўся. Ведаў па досьведу свайму і спачылых ужо бацькоў, што такія сустрэчы прыносяць клопаты. Спрытна, як зьмяя сьлізгануў вышэй, у крону старой віхлы, аж пакуль маглі вытрымаць галінкі. Стаіўся. Скура яго пайшла зялёнымі, белымі, рудымі плямамі і зусім злілася з лістотай, што пачала ўжо жухнуць. Прыслухаўся сваім зьвярыным слыхам. Вунь адтуль, з усходу з шумам ідуць загоншчыкі, іх пяцёра. Разам з загоншчыкамі чуваць частае дыханьне і лёгкія крокі. Гэта сабакі. На захадзе чуваць шоргат і храбусьценьне – стралкі ніяк не могуць пастаяць нерухома. Месца выбралі кепска – зараз падымецца сонца і асьлепіць. І ветрык – дзьме ад іх на загоншчыкаў. На адным з нумароў некалькі людзей. Што да чаго? Звычайна імкнуцца ахапіць як мага больш, а зараз стоўпіліся чалавек сем амаль у адным месцы…

Непадалёку трэск трысьнягу. Дзічыха ўсхапілася з гнязда, прыслухоўваецца, прынюхваецца. Пайшла ўздоўж лініі стралкоў, павяла свой статак. Заліліся, застагналі сабакі, натрапілі на сьлед. Шыхх зьедліва ўсьміхнуўся. Зьверху добра відаць узмакрэлых загоншчыкаў у аранжавых камізэльках, што павольна прадзіраюцца скрозь зарасьнікі ракіты, трысьнягу, спатыкаюцца аб купіны, закрытыя высокай травой. Ідуць, крычаць. А статак ужо выйшаў з аблавы. Зараз да вечара будуць чакаць ды клікаць сабак.

Адзін з загоншчыкаў выйшаў пад віхлу, прыхіліўся да яе стаўбура цяжка аддыхваючыся. Ён быў блізка, Шыхх тэлепатычна “пачуў”, што робіцца ў яго галаве. Усе перажываньні аранжавага загоншчыка імгненна сталі шыххавым набыткам.

Паляўнічы баяўся, што ў загоне не акажацца дзікоў, альбо яны не пойдуць на лінію стралкоў. Тады старшыня дзяржавы разьюшыцца і звольніць з пасады галоўнага егера. Лепей бы пабіў, як мінулы раз. Сінякі зажывуць, а звальненьне прынясе шмат бяды для яго сям’і. Была злосьць на ахоўнікаў старшыні, якія абкружылі яго з усіх бакоў і не турбуюцца каб стаяць ціха. Ім што, ім абы шэф быў у бясьпецы, а за няўдачу паляваньня прыдзецца адказваць яму, галоўнаму егеру. Была злосьць на самаго старшыню. Абрыдла яму, бачыце, паляваньне з вышкі, калі на стук у вядро выходзяць чатыры-пяць дзесяткаў прыкормленых дзікоў. Страляй на выбар. Не – захацелася загонам. Сам бы палазіў у загонцы! Добра яшчэ, што не з падыходу. Як жа, падыйшлі бы з гэтакай хеўрай!… О! Сабакі сыходзяць управа. Падлючая ахова, дышла вам у горла! Адагналі-ткі статак. Ну, цяпер пачнецца!…

Крохкі сук трэснуў уверсе. Паляўнічы спалохана ўськінуў твар. З кроны, хістаючы адну за другой галіны на яго падала нешта стракатае і бясформеннае. Інстыктыўна схапіў стрэльбу, прыстаўленую да дрэва, але ні выстраліць, ні нават уськінуць не пасьпеў. “Нешта” лёгка пераляцела цераз яго, прызямлілася за сьпіной, імгненна скочыла ўбок, перакрыўшы кустом дырэктрысу, і зьнікла. Падалося, што гэта была вялізная – з чалавека – малпа ў камуфляжным касьцюме. “Адкуль тут малпы? Ды яшчэ ў камуфляжы? – Думаў перапалоханы і шакіраваны егер. – Ды і не падобен на малпу, больш на чалавека, але ж спрыт! Як у гібона. А можа якія ворагі, сьпецназ?! Можа палююць на старшыню дзяржавы?! Ну, канечне! Гэта тэрарыст! Тэрмінова паведаміць ахове! Эх, шкада, не пасьпеў выстраліць!…Бягом, зараз не да паляваньня, трэба ратаваць старшыню. Толькі б паверылі. Тады будзе не да разборак, чаму дзікі ўцяклі.”

* * *

Шыхх бясшумна бег на ўсход, кожную хвіліну спыняючыся і слухаючы. Бег імкліва, але не варухнулася ніводная галінка, не трэснуў сучок пад нагамі. Толькі крыху шамацеў сухі трысьнёг.

Высьлізнуў на бераг ракі, парослы густым кустоўем. Ціха, бяз плюханьня ўвайшоў у ваду, нырнуў. Пад вадой мог пратрымацца даўжэй за выдру. Прайшоў ля самага дна глыбокай ямы. Дно чорнае, заваленае тарфянымі грудамі з падмытага ў час веснавой паводкі берага. Трэцяе павека, празрыстае, таму пры пагружэньнях бачна як вадалазу праз ілюмінатар маскі. Холаду асеньняй вады не адчуў. Мерз толькі ў самыя лютыя зімовыя маразы. Тады прыходзілася забівацца ў стагі сена, не вывезеныя сялянамі, хавацца ў вялікіх дуплах, ці нават у лазьнях і на гарышчах.

Зьлева, ускаламуціўшы воблака мулу падарваўся і зьнік шчупак. Мяса шчупакоў Шыхх не любіў, таму даганяць не стаў. Прайшоў яму, заглядаючы ў шчыліны паміж грудамі, куды часам забіваюцца язі і акуні, але нічога не знайшоў. На выхадзе, на сьхіле, напалову занесены пяском стаўбур. Шыхх павольна, па самым дне падплыў і ўважліва заглядаючы ў прамежак паміж дрэвам і дном пасунуўся ўздоўж. І вось – чародка буйных язёў. Кожны якраз на адзін наедак. Павольна працягнуў рукі, няўлоўны рывок – і рыбіна забілася ва ўчэпістых пальцах. Каб спыніць пакуты, зубамі пракусіў галаву. Вынырнуў паміж берагам і вецьцем лазовага куста, агледзеўся. Выйшаў на бераг, моцнымі пазногцямі садраў з рыбіны луску, выдраў і выкінуў вантробы. Надраў зь мяккай вільготрай зямлі аеру, абчысьціў да белай мякаці. Вымыў усё ў рацэ і, заядаючы сырое рыбіна мяса аерам, пасьнедаў. Харчаваўся зазвычай адзін раз на суткі-двое. Зламаў лазінку, размачаліў на пэндзлік кончык, доўга чысьціў і паласкаў у рацэ зубы. Да чырвані нашкроб цела рачным пяском, абмыўся. Потым нацёрся балотнай мятай і палыном. Рабіў так да лёду, зімою мыўся сьнегам.

* * *

Страх пасяліўся ў хворай душы старшыні. Застарэлы і ліпкі. Забываўся пра яго толькі ў хвіліны сапраўднага захапленьня – гуляючы ў хакей, пасьля ўдалага стрэлу на паляваньні, або назіраючы за выкананьнем сьмяротных прысудаў. Пасьля страх узьнікаў з новай сілай і часам даводзіў яго да асатаненьня.

Старшыня стаяў на нешырокай візірцы з пяцізараднай магазінкай “Браўнінга”у руках. Крыху збоку, па мяжы, дзе заканчваліся густыя зарасьнікі ракіты і пачыналася сьцяна трысьнягу, праходзіла зьвярыная сьцежка. Зрок і слых старшыні былі там. Ён перажываў зараз лепшыя хвіліны. Усе страхі, хваляваньні, клопаты аддаліліся і не існавалі для яго. Злавалі ахоўнікі. Іх як быццам не было тут, але раз-пораз з бакоў чулася пакашліваньне, храбусьценьне сухога быльнягу, шоргат галінак па вопратцы. “Тупагаловыя бычкі. – Раздражнёна думаў старшыня. – Ну няўжо нельга пастаяць ціха? Трэба разабрацца з начальнікам аховы. Ці ж гэта сапраўдныя профі? Чым яны займаюцца ў час баявой падрыхтоўкі? Яны павінны быць цішэй за мыш.”

Набліжаліся галасы загоншчыкаў. Запрацавалі сабакі. Усё бліжэй, бліжэй. Здаецца, чуваць шум дзічынага статку. Спыніліся. Слухаюць. А-а, распранаіціт вашу матары! Адвярнулі. Сабачы брэх аддаляецца, уздоўж лініі пайшлі. Неданоскі! Не могуць нармальна выставіць зьвера на галаву дзяржавы! Усіх паздымаю!

- Ахова! Начальніка аховы і старшага егера – да мяне! – Сеў у раскладное камуфляжнае крэсла, кінуў у траву “Браўнінг”. Чвэрць гадзіны чакаў, думаў – паляваньне сапсавана, дзень, што павінен быў прынесьці раўнавагу ў душу, пайшоў кату пад хвост. – Ну, што там? Можа я сам павінен бегаць за гэтымі афэлкамі? Даю яшчэ пяць хвілін!

Бягуць. Мокрыя, зьляканыя. Добра. Бойцеся.

- Таварыш старшыня дзяржавы! Начальнік аховы па вашаму загаду…

Быццам адмахваючыся ад мухі спыніў жэстам рукі:

- Палкоўнік! Ты хто па нацыі?

- Я?…

- Не – я! Ты па нацыі – казь-зёл! І вашы так званыя элітныя прафесіяналы – таксама каз-злы! Чым вы там займаецеся на бэпэ? Гарэлку жраце? – І адразу да старшага егера: – Я табе недастаткова плачу? Ты ў люстэрка глядзішся? У цябе ўжо шчокі на грудзі кладуцца! А за тую зарплату, што я табе даю, ты адзін!… Чуеш?! Адзін! Павінен! Япрука! Да мяне! Прыгнаць! – У старшыні зашумела ў галаве, усю істоту апанавала шаленства. – Ублюдкі! Забыліся, каму служыце! Хто вас да карыта дапусьціў, хто са сьметніка падняў!

Лаяўся брудна і з асалодаю. Цікаваў, як прыслужнікі пакрываліся чырвонымі плямамі: – Ну што – таварыш старшыня? Ну, я – таварыш старшыня! Што ты блякочаш? Ты можаш нармальна дакласьці? Члена! Разьдзельна! Які дыверсант? Тэрарыст? Адкуль тут пасярод балотаў – тэрарыст? – Страх зноў вяртаўся ў збалелую душу. Старшыня супраціўляўся яму, гнаў ад сябе. – Так. Палкоўнік. Я нікуды не паеду. Зараз усімі сіламі абкружаем урочышча. Мне нікога не патрэбна. Я буду тут, на гэтым самым месцы. Усіх ў аклад! Паляваньне “катлом”. Абшукаць кожны куст, кожную купіну! І ня дай Бог не пакажаце мне таго тэрарыста! Жывога, або мёртвага! Згнаю ў турме за падман дзяржавы! Вы мяне ведаеце, я не жартую.

* * *

Промні восеньскага сонца сьцякалі на раку, што вілася сярод балотаў. У паветры плылі павуцінкі. На канцы кожнай павуцінкі вісеў павучок. Павуцінак было – мільёны. Яны чапляліся за верхавіны чарацінак, за кустоўе, за травінкі на балотных палянах. Калі глядзець насупраць сонца, здаецца ўсё пакрыта танюткай серабрыстай сеткай.

Шыхх нацягаў на верх бабровай хаткі сухой травы, песьціўся ў мяккім гнязьдзе, любаваўся на сетку з павуцінак. Скура пайшла рудымі палоскамі, мімікрыравала. З сумам думаў, што іх, лясных людзей становіцца ўсё меней. Вось і ён жыве адзін і не можа знайсьці сабе пару, мець дзяцей. Колькі ўжо гадоў не сустракае сваіх. Пройдзе не так шмат часу і іхняя раса зьнікне.

Узгадаў, як надоечы адпачываў на сенавале недалёкага хутара і пераблытаў хутарскую дзяўчынку з кошкай. Шыхх заўсёды адчуваў думкі і пачуцьці ўсяго жывога, што зьяўлялася на невялікай адлегласьці. Ад жабы і зьмяі да чалавека. Разьлёгся на пахкім, з атавы сене і адчуў, як па драбіне падымаецца кошка. Думкі былі разарваныя і простыя: “Прыступка. Яшчэ прыступка. Пастаю. Прыступка. Прыступка. Высока. Прыступка. Там мышы.” І раптам над люкам у сенавал – блішчастыя цікаўныя вочы. Прыйшлося імгненна закапацца ў сена. Павольна спусьцілася назад. “Там цёмна. Страшна. Хлеўнік схопіць”.

Хлеўнік – Гэта ён, Шыхх. Вечарам бабуля мыла малой ногі ля ганку, - Шыхх падглядаў праз шчыліну ў зашчытку, - і яны размаўлялі пра лясную нечысьць:

- ...Дамавік, Дамінічка – такі чорны, валасаты. Жыве пад печчу і дапамагае гаспадарам спраўна гаспадарыць. А калі яго пакрыўдзіць, можа і шкодзіць – то посуд паб’е, то качаргой лясьне. Палохае гаспадароў. А бывае, Дамінічка, Дамавік жыве ў гумне ці на сене, тады яго клічуць Хлеўнік. Ён раніцай, перад сьвітанкам тузае за нагу пеўня. Певень палохаецца, б’е крыламі і крычыць. І будзіць гаспадароў на працу. Вельмі Дамавік ня любіць шуму, сваркі, неакуратнасьці ў рабоце...

- Бабуля, а чаму Дамавік – нечысьць? Ён ня мыецца?

- Не, Дамінічка. Дамавік – гэта былы чорт. Ён ад чарцей адстаў, а да людзей не прыстаў. Ты ж ведаеш, хто такія чэрці?

- Ведаю, гэта анёлы, якія не слухаліся Бога. Нам сястра Альжбета распавядала.

- Правільна, Дамінічка. А чэрці – нечысьць. Значыць і Дамавік – нечысьць. І Хлеўнік, і Лесавік, і Вадзянік, і Багнік, і Жыжаль, Кікімара... Шмат ёсьць нечысьці.

- Бабуля, а я бачыла сёньня Хлеўніка. Ён зусім не чорны і не валасаты. Ён – шэры. І голы.

- Дзе ж ты бачыла, Дамінічка?

- У гумне на сене. Я залезла па драбіне. Ён ня страшны. Толькі падзьмуў вецер, сена ўзьляцела, і Хлеўнік зьнік...

- Дамінічка, а хто табе дазволіў лазіць на сена? А калі б ты з драбіны ўпала? – Бабуля спалохалася. – Дамінічка, ты ж ўжо разумная дзяўчынка. Ты павінна разумець, што я табе распавядаю казкі. Насамрэч няма ніякіх Дамавікоў, Хлеўнікаў. Гэта раней людзі былі непісьменныя, панапрыдумлялі...

- Няма нечысьці? А анёлы? Іх таксама няма?

- Ёсьць, Дамініка. І нечысьць, і анёлы. Падрасьцеш – даведаешся. Якая цікаўная – заблытала ты мяне сваімі пытаньнямі! Сама потым разьбярэшся. Вось – ножкі памылі – давай я цябе занясу ў ложак. Позна ўжо. Спаць.

Нешта пагрозьлівае, неасэнсаванае ўстрывожыла Шыхха, адарвала ад роздумаў. Прыслухаўся. Яго абкружалі. Людзі. Шмат людзей. Гэтыя мясьціны ніколі ня ведалі столькі. Кола замкнулася вакол і пачало сьціскацца. Людзі ішлі шчыльна, павольна, шумна. Перагаварваліся. Вецярок прынёс пах тытунёвага дыму. Гэта не магло быць звычайным загонным паляваньнем. Уся дзічына уцякла адсюль у час першай загонкі. Значыць, палююць на яго. Шыхх мог зашыцца ў траву, ці кусты – самы спрактыкаваны паляўнічы не заўважыў бы яго і з двух крокаў – але асьцерагаўся, што вернуцца сабакі.

Кола звужалася. За густымі кустамі, што густа раслі па берагах, зусім побач – крокі, трэск сукоў і трысьнягу, блямканьне зброі. Мнагагалосы тэлепатычны хор. Лаўцы злавалі на егера, на старшыню, на апошнюю восеньскую цеплыню, гатовыя былі страляць ва ўсё жывое. Асобна выдзяляліся некалькі галасоў: “А раптам які селянін? Зараз жа ўся вёска апранута ў камуфляж...” Але такіх было мала. І яшчэ Шыхх адчуў ад гэтых людзей нешта цяжкое, незразумелае і жахлівае. Такое ён адчуваў толькі адзін раз на жыцьці, даўно, калі сустрэў шалёнага ліса. Ліс разявіў пашчу і губляючы па зямлі ніткі цягучай сьліны рушыў на яго, фіксуючы мутным позіркам. Звычайна зьвяры баяліся, заўжды саступалі дарогу, а той раз спалохаўся Шыхх. І саступіў сам.

Рака, дзе ён адпачываў дзяліла аблаву на два паўколы. Сьлізгануў у ваду, нырнуў і пайшоў па цячэньню. Рака сярод тарфянікаў, дно цёмнае, скура Шыхха празь некалькі імгненьняў таксама счарнела, як у мурына, і ён стаў зусім незаўважным. Спускаўся ўніз на колькі здолеў затрымаць дыханьне. Вынырнуў асьцярожна – у куст ракіты з галлём на вадзе. Стараючыся не фыркнуць, аддыхаўся. Аблава засталася пустой. Некалькі хвілін слухаў. Так, з кола высьлізнуў. У тым баку, дзе сышліся людзі крыкі і лаянка. Лаюць старшага егера, не вераць у існаваньне “тэрарыста”.

Выбраўся на бераг і пабег прэч па зьвярынай сьцежцы. Далей, далей ад гэтага незразумелага жаху!..

...Занадта сьпяшаўся, імкнучыся хутчэй пакінуць балота, дзе ўпершыню палявалі на яго, і раптам па мазгах моцна разанула ранейшым цёмным, прымусіўшы імгненна спыніцца...

...Яны ўбачылі адзін другога адначасова – Шыхх, раптоўна перарваўшы імклівы бег, і старшыня дзяржавы, разваліўшыся на раскладным крэсьле з “Браўнінгам” на каленях. Як заўсёды на малой адлегласьці, Шыхх імгненна адчуў усё, што рабілася ўнутры гэтага чалавека.

Там быў страх за жыцьцё і шкадаваньне, што адправіў ахову. І зьдзіўленьне – як нечакана ўзьнік перад ім гэты незнаёмец у камуфляжным... гідракасьцюме, ці што? Відаць – сапраўды тэрарыст, прыйшоў па рацэ. Чаму бяз зброі?

Быў страх, што сьвету стане вядома пра таемныя турмы, дзе ён трымае сваіх ворагаў. Ня ўсіх, толькі каго ўдалося выявіць. З гэтымі яшчэ працаваць і працаваць.

Раздражненьне так званай сусьветнай супольнасьцю, якая суне свой нос у ягоныя ўнутраныя справы . Што гэта яшчэ за свабода слова? Якія яшчэ правы чалавека? Гэтаму быдлу патрэбен добры бізун!

Была злосьць на апазіцыю, якую ніяк не мог прыдушыць канчаткова і для барацьбы зь якой страшэнна разрасьціў і раскарміў карныя органы. Трэба часьцей мяняць судовую, пракурорскую і паліцэйскую вярхушку. Асабліва паліцэйскую. Паліцэйскія вярхі становяцца занадта моцнымі і пачынаюць думаць аб вярхоўнай уладзе.

Але ўсё гэта пераважвалася жахлівым пачуцьцём, падобным на тое, ад шалёнага ліса. Толькі зараз яно было шматкроць мацнейшым. Гэта была хваравітая нянавісьць да ўсяго сьвету. Да гэтай вось травы, да дрэваў, да візіркі, на якой сядзеў, да крэсла. Чорная нянавісьць. Уся яго істота імкнулася да забойства.

Шыхх, які забіваў толькі для ежы, ці абароны жыцьця, здрыгануўся ад велізарнай мярзоты. Як і тады, зь лісам, яму захацелася саступіць...

...Старшыня уськінуў стрэльбу. Яго апаноўваў велічэзны страх – зараз вось гэты скочыць на яго і голымі рукамі... Нездарма ж у яго не відаць зброі. З-за страху злавіць на мушку шыххаву галаву не ўдавалася...

...Шыхх не саступіў. Ён адчуваў момант, калі палец павінен націснуць на спуск, і мог лёгка ўхіліцца ад зараду, але не варухнуўся. Толькі глядзеў у вочы.

Паніка прайшлася па нервах старшыні моцным электрычным імпульсам. Дасягнула наднырачнікаў і яны выкінулі ў кроў магутную дозу адрэналіну. Калісьці гэта дапамагала нашым продкам зрабіць трохметровы скачок уверх, да сукоў дрэва каб выратавацца ад атакі драпежніка.

Адрэналін рэзка расшырыў каранарныя сасуды, выклікаў узмацненьне сардэчных скарачэньняў і крывянога ціску. Сасуды мозга не вытрымалі. “Браўнінг” вываліўся з рук, сунуўся руляй у зямлю. У тэлепатычным “эфіры” наступіла цішыня. Шыхх павольна павярнуўся і пакрочыў ўздоўж візіркі. На раскладным крэсьле расплыўся старшыня з сярдзітымі вачыма і адвіслай ськівіцай. З разяўленага рота на грудзі сьцякала цягучая сьліна. І ад яго сьмярдзела.


Палеская “вендэта”

Роўнядзь. Куды ні кінь вокам – ніводнага ўзгорка. Кажуць – гэта дно Герадотава мора, што ўзьнікла з расталага ледніка. Потым мора ператварылася ў Пінскія балоты. Потым балоты збольшага пасушылі. І вось – роўнядзь, ўздоўж Прыпяці парослая лозавымі джунглямі, а далей разьлінаваная меліярацыйнымі канавамі на прамакутнікі, “карты” па-тутэйшаму.

Неба над раўнінай шэрае, сьнег на раўніне таксама. На даляглядзе сьнег і неба зьліваюцца не ўтвараючы мяжы, ад таго здаецца Гію, што ён стаіць у цэнтры шэрага сусьвету.

Прозьвішча ў Гіі звычайнае – Кароль. Кароль Гія Гіявіч. Прадукт рамантычнай гісторыі паміж палескай “шляхцянкай” і грузінскім “князем”, што адбылася дзякуючы колішняму “экстэрытарыяльнаму прынцыпу камплектаваньня” эсэсэсэраўскага войска.

Любіць Гія Палесьсе. З малых гадоў швэндаецца па гэтых мясьцінах – удзень і ўночы, увосень, узімку, увесну. Зьмераў крокамі са стрэльбай за плячыма ўсё ад Янова да Лунінца і ад Гарадной да Лагішына. Як памерла матуля, памяняў кватэру ў Пінску на хату ў Пінкавічах – да Піны трыццаць крокаў – каб бліжэй да прыроды, каб паляўнічых сабак завесьці. Іх у Гіі цяпер шэсьць – двое ганчакоў-эстонцаў, двое ягдтэр’ераў, заходнесібірская лайка і дратхаар. Зьбіраецца яшчэ хартоў набыць. Пад’ялдыкваюць Гію суседзі, круцяць, бывае, пальцам ля скроні, але і паважаюць – за тое, што добры, што ня мае зайздрасьці, што ўмее сябраваць і заўсёды гатовы дапамагчы.

Шчасьлівы Гія. Дзевятнаццаць гадоў жанаты, і ні разу не пачуў ад жонкі благога слова, што, маўляў, марнуе час на паляваньне, завёў зграю сабак, мантачыць грошы на ўсялякія выплаты за права паляваць. Наадварот, як прынясе Гія з балота ці лесу якую дзічыну, засьвеціцца гонарам за мужа твар Люды, усьміхнецца яму белазубай усьмешкай і скажа зь пяшчотай: “Ах ты мой здабытчык”… А зубкі ў Люды раўнюткія, шчыльныя, што долькі часнаку.

…Стаіць Гія ў цэнтры сусьвету, чухае патыліцу. Гамон паляваньню. Галоўнае – не хацеў ён сёньня сюды, за сорак кіламетраў, ехаць. Валодзя, сябра, зьвёў. Як пачаў распісваць: “Зайцоў там у ракітніку па берагах – што ў сучкі блох! Пад ганчакамі па хмызох хадзіць ня будуць, абавязкова на дамбу выскачаць. Мы там па дамбе шпацыраваць будзем што па праспэкце.”

…Прыехалі яшчэ зацемна, з гадзіну чакалі, пакуль разьвіднее. Сьледу заечага сапраўды цэлыя дарогі пратаптаныя, і ўсе – у бок Прыпяці, дзе ракітнік непралазны. Пусьцілі Гіявых эстонак – Рэя і Герду. Разышліся па дамбе – ёй уся Прыпяць па абодвух берагах абвалаваная – мэтраў на дзьвесьце адзін ад аднаго. Хвілін празь дзесяць запрацавалі сабакі, але неяк незвычайна, як на чалавека чужога. Захрабусьцелі прыпяцкія джунглі, і вылецеў якраз паміж Гіям і Валодзем ласючок. Заклаў рожкі-сьпіцы на сьпіну і папёр “картамі” ў бок Беразцоў. Тут бы сабак перахапіць, ды на шворкі, ды зьехаць куды. Але так прыгожа лосік па картах бег, роўным такім і імклівым рысцом, што выхапіў Гія з футарала бінокль і любаваўся зьверам, ажно пакуль той ня зьнік за далёкімі абсадамі, што ўздоўж канала растуць. А пакуль любаваўся, эстонкі ягоныя, хоць і не паратыя, павольныя значыць, перавалілі праз дамбу і з бомканьнем, патанаючы ў сьнезе, пайшлі па следзе. І тут хоць ты крычы, хоць у рог трубі, хоць страляй – ня кінуць сьледу і ня вернуцца.

Стаяў Гія, чухаўся. Зарыпеў сьнег, Валодзя падышоў зь вінаватай усьмешкай. Хацелася яго вылаяць, маўляў, казаў жа я сюды не ехаць, вечна як цябе паслухаю… і гэтак далей, але стрымаўся. Стаяў, паліў цыгарэту і прывучаў сябе да думкі, што прапала сёньня паляваньне. Трэба сабак шукаць. Лось – не казуля і не лісіца, хоць і яны часьцяком ганчакоў зводзяць, гэты можа і дваццаць-трыццаць кіламетраў адмахаць. Так ужо бывала, гналі сабакі зьвера, сыходзілі са слыху, чакаў іх шмат гадзінаў, трубіў у рог, але ніколі дадому без сабак не вяртаўся. Пару разоў нават прыходзілася начаваць у балоце, а сабак знаходзіў. Бярог ганчакоў ад нагонкі на лася, не іхняя гэта справа, а сёньня вось не ўбярог.

– Што рабіць будзем, генацвале? – Валодзя чалавек бывалы, па сьвеце жыцьцё шмат кідала, нават на суахілі пару словаў ведае, любіць пры выпадку нагадаць Гію пра радзіму продка. Сам жа Гія па-грузінску толькі і ведае, што ад Валодзі чуў – “гамарджоба”, “генацвале” ды “мадлобд”.

– Што рабіць… Трэба за сабакамі ісьці. Думаю, будуць у балоце за Беразцамі. Пакуль наганяюцца, ды стомяцца, ды пачнуць назад дарогу шукаць… Ды ці знойдуць. Сьляды іхныя ўжо астынуць даўно. Добра, што сьнег, па чарнатропе нават не ведаю, як бы іх шукаў.

– Ну, то пайшлі…

– Не, ты вось што… Будзь тут, непадалёк ад машыны. Паспрабуй зайцоў “павытаптываць”, сьлядоў, бач, шмат. Па канавах пахадзі. У пойму ня лезь, там зайцы ёсьць, але без сабак, сам ведаеш, не дадуцца ў хмызоўі. А я ўжо сам. Не хвалюйся, да вечара павінен вярнуцца. Ня першы раз, такі, відаць лёс ганчатніка… Халера, лыжаў няма. Сьнег глыбакаваты.

Спусьціўся Гія на “карту” і пасунуўся па сьлядах нетаропкай, але спорнай паляўнічай хадою. Ішоў і думаў пра тое, як хутка ляціць час. Здаецца нібыта ўчора-заўчора тут на гусей паляваў. Замаскаваўся на дамбе ў пажухлай траве, а паабапал – куды толькі пагляд сягае – мора. Прыпяць заліла. І ўсё роўна ёй, што дамба па берагах. Ня там, дык сям знойдзе слабое месца, размые і разальецца. Толькі верхавіны кустоўя дзе-нідзе тырчаць. І вось тут, дзе ён зараз крочыць, вады, мабыць па грудзі было. У сакавіку. І гусі над гэтым морам ляцелі, часам ажно па васямнаццаць-дваццаць кліноў на небе налічваў. І шум крылаў, і гагатаньне гусінае, і неба сінюткае зь цеплаватым ужо сонейкам такое на сэрцы рабілі, што выказаць немагчыма. А цяпер ужо сьнежань. І вунь пасярод поля ліса, здаецца, мышкуе.

Гія сышоў у канаву на лёд, дастаў бінокль. Так, рыжая. Стаіць, натапырыўшыся, слухае – дзе пад сьнегам мыш заварушыцца. Яго, Гію, не заўважыла, у белай маскавальнай вопратцы, што Люда пашыла. Слухае. Потым высокі скачок – і ўсімі чатырма лапамі ў адну кропку, і адразу туды пыскай. О! Злавіла. Падкінула ў паветра – гам! – і няма мышкі.

Склаў Гія губы як для пацалунку, уцягнуў паветра. Атрымаўся гук, вельмі падобны на мышыны піск. А да лісіцы мэтраў трыста, ня меней. Невядома, пачула – не, але ў бінокль відаць, што галаву ў яго бок павярнула. Ці, можа, выпадкова… Не, пачула! Во дзе слых! Лёгкім трушком у бок Гіі накіравалася. Спынілася. Пастаяла, і – зноў скачок усімі чатырма ў сьнег. Да чаго забаўна! Век бы стаяў, глядзеў. Зноў набліжаецца… Мэтраў сорак да яе. Стала. Углядаецца. Страляць? Гэта ж потым невядома колькі кілямэтраў яе на сабе цягаць прыдзецца. А калі адразу скурку здымаць, таксама час змарнуеш. Хай жыве – і сьвіснуў Гія. Панеслася, бы птушка над зямлёю.

Сьляды ўлева пачалі забіраць, вёску абыходзіць, Беразцы. Адразу за Беразцамі балота вялізнае, усё хмызьняком парослае. Так і думаў, што туды лось сабак завядзе. Гэта ж ужо кіламетраў дванаццаць па сьнежным цаліку прайшоў. Горача Гію. Прапатнела ўсё адзеньне наскрозь і зьверху замерзла – марозік сёньня. Невялікі, градусаў пяць будзе. Спыняецца часам Гія, спачатку адпачывае, бо сэрца так тахкае, што, апроч гэтага тахканьня, нічога і не чуваць, а потым прыкладае далоні да вушэй, слухае – можа, дзе Герда з Рэем працуюць. У вёсцы дварнякі брэшуць, нехта дровы сячэ, трактар на калхознай ферме лапоча. Ганчакоў не чуваць.

Птушка па небе ляціць. Вялізная. Большая за гругана. І крыламі махае радзей, ня так, як крумкач. Размах як у чаплі ці бусла. А дзе наш бінокль…: Вось гэта сустрэча! Белахвосты арлан! Ах ты мая радасьць! Ну давай, бліжэй! Адвярнуў… Не давярае.

Па балоце беразцоўскім сьляды кружляць пачалі. Вось стаяў лось, слухаў, з нагі на нагу пераступаў, некалькі галінак з куста скусіў. Дачакаўся, што сабакі блізка – ізноў пайшоў. Ідзе Гія, сьляды чытае, слухае, ўзіраецца. На гадзіньнік глядзіць, Людзін падарунак – палова на другую ўжо. Хутка і дзень скончыцца. А сабак не чуваць. Ня можа быць, каб лось з гэтага балота куды далей пайшоў. Проста балота вялізнае, кілямэтраў восем на дванаццаць, таму і не чуваць сабак.

Вось тут недзе блізка дамба, а па ёй дарога, што да ракі Бобрык вядзе. Праўда, ракой Бобрык цяпер зь вялікім нацягам назваць можна – перастараліся з меліярацыяй.

Стоп! Што гэта пачулася? Ці ўжо “галюнікі”? Не, галасы мужчынскія. Можа, сяляне лазу на свае патрэбы нарыхтоўваюць? Сьляды ласіна-сабачыя якраз у той бок вядуць. Трэ спытацца, мусілі гон чуць.

Асьцярожна, паводле звычкі паляўнічай, пасунуўся Гія на галасы. Дзень на апошнія свае хвіліны пайшоў, ветрык перад вечарам пачаўся, шоргат крокаў глушыць, белая вопратка хавае. Выглянуў на лугавінку – мэтраў дваццаць на дваццаць – між хмызоўем, а там сьнег выбіты, закрываўлены, ласючок распрануты на ўласнай скуры ляжыць, і двое мужыкоў ля яго завіхаюцца, хочуць да цямна пасьпець. Збоку ля дрэўца стрэльбы пастаўленыя, а далей крыху – Герда з Рэем нейкім шнуром навязаныя. Заўважылі Гію, ускочылі, хвастамі замалацілі.

Гія стрэльбу сваю пад паху і выйшаў – якраз паміж мужыкамі і іхняй зброяй.

Быццам токам мужыкоў саданула, скалануліся, выпрасталіся, у руках закрываўленых нажы заціснутыя. Глядзяць нядобра. На адным куртка з шэрага камуфляжу, міліцэйская. І шапка міліцэйская, з кукардай. Другі таксама ў камуфляжы, толькі ў армейскім. А на грудзях нашыўка – “егер”. Ну, цяпер якую хочаш форму набыць можна. Хоць НАТАўскую. Кажуць, недзе ў Беларусі для НАТАўцаў курткі шыюць. І там нават галоўнакамандуючы абшываецца.

– Дзень добры, хлопцы. Што вы ласючка ўзялі, не мая справа. Ня я гадаваў. Хоць шкада ласючка, хай бы жыў. А вось сабак маіх вы нашто прывязалі? Што, нажыцца хацелі з маіх сабак? Прадаць куды-небудзь? Каб вас вашы дзеці прадавалі!

– Ды не, мужык! – першым азваўся “егер”. – Бачым, дзень сканчаецца, а сабакі – адразу відаць – дагледжаныя, гарадзкія. Думаем, не дачакаецца іх гаспадар, зьедзе ў Пінск, а тут ваўкі… Хацелі заўтра ў горад везьці, гаспадара шукаць. Ты не думай, мы ж нічога кепскага…

– Як ужо ты нас бачыў, – загаварыў другі, – давай, далучайся, памагай сьвежаваць, будзеш у долі. Тым больш, што гэта твае сабакі нам яго падагналі…

– Не, хлопцы. Ня трэба мне гэтага мяса, не галадаю, дзякуй Богу, пакуль.

Гія павесіў стрэльбу на плячо, павярнуўся да сабак, палез у кішэнь па шворкі. Апошняе, што пачуў, – храбусьценьне сьнегу за сьпіною…

…Прытомнасьць вярталася марудна. Спачатку пачуў быццам тарахценьне матацыкла, потым яно сьціхла, і галаву працяла моцным болем. Як на фотаздымку ў праяўляльніку ўсплыла паляна, сабакі. Было амаль цёмна. Пачынаўся сьнегапад.

У кішэні на грудзях завібраваў мабільнік. Гія пацягнуўся, каб дастаць, і адчуў, што рукі ня слухаюцца. Паварушыўся, але тут у галаве разанула, зрабілася зусім млосна, і Гію званітавала. Калі адкашляўся і адпляваўся, палегчала. Рукі былі закручаныя назад і зьвязаныя за камлём маладой бярозкі.

– Ото ж курвы, – млява падумаў Гія. – Чым гэта яны мяне? Добра, што шапка мяккая, янотавая, а то б, відаць, забілі. І глядзі, прывязалі. Час хочуць выйграць. Хоць і не зьбіраўся я іх закладваць, вельмі мне трэба…

Паварушыў рукамі, спадзеючыся, што зьвязалі яго такім чынам, каб сам мог разьвязацца – не, усё сур’ёзна. Далоняў зусім не адчуваў – замерзьлі. Сабакі ўбачылі, як ён валтузіцца, і таксама заварушыліся, нецярпліва заскуголілі, не разумеючы, чаму іхны важак не адвязвае, не бярэ на шворкі.

Зусім сьцямнела. Усхадзіўся вецер, сьнег паваліў мацней. Прапатнелая вопратка астыла, цела працінала дрыжыкамі. Гія сядзеў проста на сьнезе, сьпінай да бярозкі, сьнег пад ім растаў, нагавіцы прамоклі і прымерзьлі да зямлі. Каб сагрэцца, пачаў варушыцца, потым пакрысе сунучыся сьпіной па бярозе, падняўся. Адчувальнасьць далоняў вярталася невыносным болем. Ён перадаўся ў сэрца. А да таго ж вельмі захацелася па малой патрэбе.

Недзе ў баку Валянскіх мастоў завыў воўк. Яму адказаў другі, потым трэці, і ўрэшце жудасны хор запяяў над балотам. Гія адчуў, як заварушыліся пад шапкай валасы. Рукі, надзейна зьвязаныя відаць сынтэтычным шпагатам, і аслабіць петлі ніяк не ўдаецца. А тут яшчэ прыціскае патрэба. Урэшце зь ёю ўсё вырашылася само сабой. Зрабілася крыху цяплей, але ненадоўга.

“Відаць, гамон, – падумаў Гія. – Вось яно як бывае. З раніцы ня думаў, не гадаў. Сабак шкада. Дзіўна, сабак больш шкада, чым сябе. І Люду шкада. Плакаць будзе, сэрца рваць. А дзеці, што ж, такі лёс усіх дзяцей – па бацьках гараваць, рана ці позна. Як усё будзе? Да раніцы замерзну. Сабакі, тыя даўжэй пратрымаюцца. Хутчэй за ўсё, ваўкі знойдуць і перадушаць. І мяне аб’ядуць. Так што, магчыма, мы проста зьнікнем. Стоп. А Валодзя? Ён жа чакае, калі я вярнуся. А я не вярнуся. Во, тэлефанаваў нехта. Можа, Валодзя. Мо ён ужо шукае. Зараза, сьнегапад, на полі сьляды заносіць. Божачка, зрабі, каб Валодзя мяне сам знайшоў, каб здагадаўся па сьлядах пайсьці. “Ойча наш, каторы ёсьць у небе”, – раптам самі прыйшлі словы даўно забытай малітвы. – “Сьвяціся імя Тваё”, – Гія маліўся і сам дзівіўся той шчырасьці, той упэўненасьці, якая раптам зьявілася ў ім: Ён чуе! “Прыдзі валадарства Тваё!… Будзь воля Твая!…Як у небе, так і на зямлі”, – Гія маліўся моўчкі, але ўся ягоная істота крычала. “…І адпусьці нам грахі нашы, як і мы адпускаем вінаватым нашым…”

Сабакі раптам натапырыліся і злосна забрахалі ў цемру. “Ваўкі!” – Гію стала горача, ён паспрабаваў крыкнуць, упэўнены ўсім сваім паляўнічым досьведам, што ваўкі да яго жывога наблізіцца не насьмеляцца, але ня вельмі давяраючы зараз гэтай упэўненасьці. Крыкнуць не атрымалася, замест крыку вырваўся слабы хрып.

Кусты заварушыліся, і на паляну выйшла чалавечая постаць. “Валодзя!” – зразумеў Гія, бо сабакі раптоўна змоўклі.

– Блін! Думаў, не знайду! Сьнегам сьляды закідала. Чаго ты тут стаіш? Здарылася што? Нага? Ёхарны бабай! Я ж цябе не данясу! – Валодзя бачыў толькі Гіеву постаць ля бярозы.

– Чаго стаю? Во, стаю. І ня проста стаю, а абасцаўшыся і аббляваўшыся. Давай, разьвязвай.

– Ну ні фіга сабе!

Ужо разумеючы: нешта здарылася, Валодзя замітусіўся, выцягваючы з похваў нож. Потым, разрэзаўшы шнур, запатрабаваў:

– Ну, распавядзі жаласную гісторыю, хто цябе так і за што?

– Пачакай, – паморшчыўся Гія. – на табе колькі штаноў? Калі двое, здымай адны мне. І, можа, шкарпэткі запасныя ёсьць. Я, ведаеш, сапраўды абасцаўся.

– Ужо ўнюхаў. – Валодзя скінуў боты і нагавіцы. Шкарпэткі і ніжнія штаны аддаў Гію. – Ну, што тут было? Не цягні ты, мог толькі так загінуць. Да раніцы акалеў бы.

– Нейкія дзьве падлы падладзіліся да гону і таго лосіка завалілі. І сабак маіх дурных злавілі. Колькі кажу вам, сябры мае дарагія: ня лашчыце вы чужых сабак, лепей дубцом, каб не давяралі чужым. А то – хто хоча, той і забраць можа... Значыць, дайшоў я сюды гадзіны за чатыры. Лася ўжо абадралі. Бачу – сабакі навязаныя. Ну і сказаў ім пару няветлівых, але ня тое каб ужо занадта. Яны мне – бяры нож, адразай сабе ласяціны. А я злосны за сабачак. Ды і цягнуць тое мяса назад… Ды ты ж ведаеш, я ня столькі дзеля таго мяса палюю. Карацей, адмовіўся і тут жа па карку атрымаў. Ачомаўся, як ужо амаль цёмна было. Гадзіне, мабыць, а чацьвертай. Стаяў, тузаўся, спрабаваў рукі вызваліць. Моцна, гніды паганыя, завязалі. У аднаго – камуфляж мянтоўскі, мо і сапраўды мент, іх, мабыць, у “гестапа” вучаць зьвязваць. А другі з нашыўкай “егер”. І яшчэ, як расчухаўся, здаецца, матацыклет чуў.

– Тут праз семдзесят метраў – дамба ў бок Беразцоў. Я, як з поля падыходзіў, бачыў матацыкл з вазком. У Беразцы паехалі. Слухай, гэтага так пакідаць нельга. Давай заявім у ментуру, ці ў пракуратуру. Гэта ж спроба забойства! Добра, што я ў час за табою пайшоў. Тэлефаную табе, а ты слухаўку не бярэш. Ну, думаю, нешта ня тое. Трэба ісьці. Пёр, што той нябожчык ласючок, табе мае штаны не прапатнелыя?

– Пасьля маіх – самае тое. А дзе мая стрэльба, няўжо забралі? Вырадкі!

– Не, стаіць вунь ля дрэўца. Трэба быць зусім прыдуркам, каб яшчэ і зброю забраць. Хаця гэтых і разумнымі назваць цяжка. Нават калі б ты і заклаў іх, што ім пагражала? Ну, штраф. А так – тэрмін! А чым яны цябе?

– Ня ведаю, ня бачыў. Можа, там сапраўды – мент зь егерам. Дык баяліся, што з працы іх выпхнуць. Пяр-рэваратні ў пагонах!

– Сэр! Егеры пагонаў ня носяць!

– А-а! Колькі палюю, у розных кампаніях быў, самыя паганыя браканьеры, самыя хцівыя і сквапныя – якраз мянты і егеры. Аднаго толькі ведаў егера прыстойнага, з Лагішына, ды і той ўрэшце скурвіўся. Выгналі. Так што заяўляць – справа марная, воран ворану…

– Што праўда, то праўда.

Памаўчалі. Валодзя выняў цыгарэты. Запалілі. Гія зацягнуўся і адразу выкінуў:

– Нешта мне млосна. Мабыць, страсеньне. І галава трашчыць горш, як зь перапою. – Дастаў шворкі, падыйшоў да сабак. Тыя, стаміўшыся ўжо чакаць, радасна заскакалі, закруцілі хвастамі. – Шпагатам поліпрапіленавым прывязалі. Такім сена ды салому ў цюкі вяжуць. Мабыць, вяскоўцы. Валодзя, давай ты сабак павядзеш, бо тузаюць моцна, у мяне ў галаве аддаецца, а я стрэльбу тваю панясу.

– Ты дайдзі толькі, я сам усё панясу. Апроч цябе.

– Давай пойдзем па дамбах, празь Беразцы. Крыху даўжэй, затое не трэба цаліну таптаць. А ў Беразцах зойдземся да Кандрацюка, спытаем, ці ёсьць там у каго матацыкл з вазком. Я зайдуся, скажу – сабак пакралі і сьляды матацыкла бачылі. Хітры, калі адчуе штосьці сур’ёзнае – нічога не скажа, а за сабак пакрыўдзіцца, у яго самаго шмат пакралі.

Выбраліся на дамбу, па прыцярушаным ужо матацыклетным сьледзе пасунуліся ў бок Беразцоў. Праз гадзіну паказаліся першыя хаты. Гія падышоў да скрайняй, Кандрацюковай – з гаспадаром ён часта паляваў. Хата сустрэла цьмяным водблескам шыбаў. Пастукаў. Потым яшчэ пастукаў. Нарэшце ў цёмнай зеўры заварушылася сьвятлейшая пляма.

– Хто?

– Піліпавіч! Гэта я, Гія! Адчыні!

Перад сенцамі запалілася лямпачка, загрымелі клямкі, і на парозе ўзьнікла незадаволеная постаць Кандрацюка ў белых сподніках з матузкамі.

– Ну, заходзь. Чаго лазіш уночы? Нармальныя людзі даўно ля жонак грэюцца.

– Якая ноч?! Шчэ й дзявятай няма! Сабак шукаў. Лісу пагналі, а тая ў тваё балота. Я па сьледзе, аж бачу – іх на матацыкл пагрузілі, у каляску. Пакралі, карацей, сабак. Можа, з вашых хто?

– Не. У нас “Ява” з вазком толькі ў Кур’яна. Але яму твае сабакі і задарма ня трэба. Ня тых інтарэсаў. Крадзе, як і ўсе, але – сена, зерне, бульбу. А сабак ня будзе.

– Там ля матацыкла двое было.

– Ня ведаю. Але гэта ня нашыя. Калі што, патэлефаную. Ты машыну дзе кінуў? А то заставайся начаваць. Месца хопіць. Куды ты так позна? Нікуды твая лайба не падзенецца.

– Не, не, Піліпавіч, дзякуй. Дамоў. А то жонка дасьць у косьці.

– Ну, то глядзі сам.

Захінуўшы плечы ў пуховую хустку выглянула, прымружыўшы вочы, гаспадыня.

– Што, Гівачка, сабак пагубляў? – жонка Піліпавіча кліча Гію “Гівам”.

– Пакралі сабак! – тлумачыць старой Піліпавіч. – На матацыкле зьвезьлі.

– О-ёй-ё-ёй! А каб яны павыгаралі, гэтыя злодзеі! А колькі ўжо нашых пакралі! Гівачка, вечарам каля хаты нашай ехаў матацыкал з каляскай. На матацыкле двое было. А ў калясцы я сабак ня бачыла. Я хадзіла сьвіньням даваць, а яны якраз едуць. Цёмна ўжо было, але здаецца, сьпераду ўчастковы быў, з гэтых… з Выганічаў. А ззаду за яго трымаўся – падалося мне, што гэта егер, Алег. Яны то часта да нас заяжджаюць. Я шчэ падумала – глянь во, паехалі, нават галавы не павярнулі. А то раней дык не выгнаць, прыйдуць, нап’юцца, стары мой зь імі – таксама…

– Кінь, старая! Ня лезь у мужчынскія гутаркі! – перапыніў жонку Піліпавіч. – Кінь балбатаць дурное! Каб то былі Алег з Толікам, заехалі б, нікуды не падзеліся. Надта маю самагонку любяць. “Піліпаўка”, кажуць.

– А дзе яны жывуць? Тамсама, у Выганічах?

– Ну! Як ехаць ад Парахонска, то другая хата па правай руцэ – Алега. Адзін зараз жыве, жонка зь дзецьмі другога знайшла. А Толікава – у самым цэнтры, ля крамы, цагляная хата, двухпавярховая. Там яна адна такая ля крамы. Яшчэ двухпавярховая ў прадсядацеля калхоза, але тая далей, з другога канца. Толькі, Гія, што гэта я табе падказаў – нікому. Але ня думаю, што гэты яны. Недзе твае сабакі дагэтуль у балоце. А можа – ваўкі палавілі. Зараз такія нахабныя ваўкі аднекуль падыйшлі – як пачуюць ганчака, дык адразу на перахоп!

…Дарога. Роўная, заледзянелая. Вакол дарогі ў гурбах сьнегу – хаты. Большасьць пад двухсьхільнымі шыфэрнымі дахамі. Але захаваліся яшчэ малесенькія, такія пульхненькія хаткі, крытыя чаротам, улюбёныя аб’екты краязнаўцаў і фалькларыстаў. А зрэдку сярод іх высяцца безгустоўна стылізаваныя пад палацы – з маленькімі вежамі, шпілямі, флюгерамі. Неасэнсаваная настальгія па тых часах, калі Беларусь была краінай замкаў...

...Выганічы сустрэлі Гію з Валодзем двума жоўценькімі прастакутнікамі вокнаў у другой хаце “па правай руцэ”. Праехалі крыху далей, спыніліся. Выйшлі, пастаялі. Гія выняў стрэльбу, напхаў у магазін набояў, ляснуў затворам. Асьцярожна, імкнучыся не навесьці вэрхалу сярод вясковых дварнякоў, прайшлі ў двор з жывымі вокнамі. Зазірнулі. Пасярод пакою за масіўным цёмным сталом сядзелі двое. Выпівалі. Самагонка ў трохлітровым слоіку, простая вясковая закусь – кіслая капуста, салёныя агуркі, хлеб, цыбуля. І пасярэдзіне – гіганцкая патэльня. “Яны”, – прашапацеў вуснамі Гія, перадаючы стрэльбу: “Давай, страхуй”.

Дзьверы незачыненыя. Бразнула адна клямка, другая – і Гія ступіў у хату. Тыя, за сталом паднялі галовы. Егер няўцямна, а ўчастковы са злосьцю, маўляў, хто гэта непакоіць у такі позьні час.

– Ну? Пазналі? Пас-с-скуды!... – прасіпеў Гія. – Бухаеце! Думалі, мне ўжо капец у балоце? Не-а… Памыліліся вы…

– Ты што, мужык! – упэўнена і нахабна загаварыў участковы. Ты паводле якога права ўрываешся ў хату?! Ты ведаеш, хто я! І за абразу зараз адкажаш. Выйшаў з-за стала і раптоўна кінуўся да печы, ля якой стаялі – толькі цяпер Гія заўважыў – стрэльбы. Дзынькнулі шыбы, у хату ўсунулася руля і ляснуў стрэл. Увушшу зазьвінела: стрэл у памяшканьні – гэта ня тое, што на вольным паветры. Зарад шроту адбіў трэску над галавой участковага. Той схапіўся за галаву, прысеў, потым лёг на падлогу, і заскуголіў:

– Хлопцы, не забівайце! Хлопчыкі, не забівайце! У мяне двое дзетак!

– Ага! У цябе, падла, дзеткі, а ў мяне – шчаняты?

Злосьць і гнеў, што перапаўнялі Гію, неяк адразу сьціхлі. Ён ішоў сюды зь цьвёрдым намерам зьбіць абодвух на горкі яблык. Зараз жа гэтае жаданьне зьнікла.

– Гэй, ты! – зьвярнуўся ён да замёрлага за сталом егера. – Хадзі сюды.

Той мітусьліва выскачыў і выцягнуўся як навабранец перад сяржантам.

– Хто мяне ўдарыў?

Егер вачыма паказаў на распасьцёртае ніцма цела.

– А хто прывязваў?

– Ён, – зноў паказаў на ўчастковага егер.

– Ага, значыць, ты толькі “шасьцярыў”… Ну, вось што – расшпіляй штаны – дуй на яго. Хай успомніць дзяцінства, ня ўсё мне аднаму сёньня абасцаным быць. Ну! – рыкнуў, калі ўбачыў, што той вагаецца...

...Ноч. Белыя плямы ад фараў скачуць па засьнежанай дарозе, раз-пораз выхопліваючы стаўбуры хвояў на абочынах. У машыне цёпла. Справа дзяўбе носам Валодзя. Пахне мокрымі сабакамі, гэта Герда і Рэй сёньня замест багажніка перакачавалі ў салон, на задняе сядзеньне. У Гіі палымнее твар. Галава баліць, але на душы радасна. І лёгка.


На скрыжаваньнях

Перадапошнім днём лета тульскі збройны майстар Афонька Левшов пакутваў зь перапою і таму брудна лаяўся. Калі рабілася зусім млосна – мудрагеліста блюзьнерыў, узгадваючы сьвятых, апосталаў і прарокаў.

Схіляў над варштатам азызлы твар з малюпасенькімі акулярамі на фіялетавым носе, прывязанымі за вушы сырамяцінай, напружана жмурыўся.

Уваччу мільгацела, калаціліся рукі, і апошні ўдар па чакане выйшаў недакладным. Паўторны сапсаваў ўсё яшчэ больш. Замест нуля атрымалася шасьцёрка. Не такая яскравая, як дзьве папярэднія, але шасьцёрка.

Трохлінейны* рэвальвер узору 1895 г. сістэмы Нагана замест нумару 660 атрымаў тры шасьцёркі.

– Тваю ў душу матары! – Афонька паставіў гатовы рэвальвер у жалезную скрыню. – Каб цябе накрыла тухлявымі пялёсткамі! Падла сівая! Як падступае! Што ж гэта я ніколі спыніцца не магу?! Борка, гад: “Памажы ды памажы кнура забіць!” Кнура! Утрох за вечар – і няма кнура!

Тут Афонька папярхнуўся і застыў з вырачанымі вачыма. На бруднай тынкоўцы зьявілася і пачала расьці гуля. Расла, варушылася, як парася ў мяшку. Вырасла да памераў гарбуза і прарвалася. З прарэха вылезла невялікая, з ката, чорна-зялёная хвастатая істота і заскакала па сьцяне, робячы непрыстойныя рухі. Галава Афанасія напоўнілася звонам і болем, у скронях запульсавала, страшэннай ламотай захрабусьцела ў карку. Амаль зьнепрытомеўшы, Афонька інстынктыўна падняў руку і перахрысьціўся. Істота тонка завішчэла і рассыпалася на рой мух. Тыя з гулам разьляцеліся. Зьніклі. Разам з мухамі сышоў звон і боль у галаве.

– Госпадзе, зьмілуйся! Гэта ж да белай гарачкі дапіўся!

* * *

Мінулыя суткі выдаліся шалёныя. Спачатку грузілі якарныя міны, потым перашвартоўваліся да вугальнай сьценкі. Усю ноч матросы цягалі на плячах кашы з данецкім антрацытам і ссыпалі яго ў трум. З Балтыкі мгла прыйшла на Кранштадт. Хаваючыся за ёю, ў Фінскую затоку краліся германскія дрэдноўты. Загараджальнік “Іпуць” меўся заваліць уваход у затоку мінамі. Ноччу падняўся вецер. Ён разагнаў імглу і падняў воблака вугальнага пылу, які рыпеў на зубах, асядаў у лёгкіх, абляпляў надбудовы і твары.

Да сьвітанку ўсё пагрузілі. Кандукторы прасьвісталі прыборку.

Мічман Андрэй Ліпов, мінёр, схадзіў у душ, пераапрануўся ў чыстае, потым праз разсыльнага выклікаў Хабібуліна і аддаў прапыленую вопратку. Татарын, акрамя таго, што прыбіраў Андрэеву каюту, за рубель на месяц яшчэ мыў ягоную бялізну, кашулі, чысьціў вопратку і абутак.

Хутка павінны былі празваніць “Аўрал” – здымацца са швартоваў. Але ў дзьверы зноў пастукаўся разсыльны і паведаміў “васкаброддзю” што “паноў афіцэраў у кают-кампаніі зьбірае камандзір”.

– Выхад на мінаваньне пераносіцца. Ніжнім чынам, апрача вахты – адпачываць. Паны афіцэры, таксама апроч вахтавых, да заўтрашняга пад’ёму сьцяга могуць быць вольныя, – камандзір, лейтэнант Сёдэрберг, быў лаканічны.

Баркас у Піцер адыходзіў празь дзьве гадзіны. Андрэй нетаропка пасьнедаў, запіў сьняданак келіхам “Мадэры”, кіўнуў на знак падзякі веставому кают-кампаніі і сышоў на другую палубу, у каюту. Хабібулін прынёс гарачай вады. Андрэй, схіліўшыся над ракавінай, намыліў твар і старанна пагаліўся, хоць галіць асабліва не было чаго. Прыгледзеўся да сябе ў люстэрку. Чырвоныя, запаленыя вочы, схуднелы незнаёмы твар з жаўцява-шэрай скурай. У целе адчувалася страшэнная млявасьць, вельмі хацелася спаць. “Дарэмна, здаецца, я піў “Мадэру”, – падумаў Андрэй. – Можа, сапраўды застацца і паспаць хвілін шэсьцьсот, калі ўжо здарылася такая нагода?” Але думку гэтую адразу адкінуў: “Не, пасплю на баркасе”.

Там, у Піцеры, у малюпасенькай нанятай кватэры з двух пакойчыкаў яго чакала Зіначка, яго радасьць, яго шчасьце, яго жоначка, зь якой яны пабраліся два месяцы таму і зь якой за гэтыя два месяцы разам былі мо якіх трое сутак. Гадзіны зь Зіначкай Андрэй не прамяняў бы ні на якія каштоўнасьці сьвету.

Палез у рундук пад ложкам і, пакорпаўшыся сярод рэчаў, дастаў рэвальвер у рыпучай скураной кабуры. Час быў ваенны – сыходзіць з караблёў дазвалялася толькі ўзброенымі.

Расшпіліў кабуру, выцягнуў чорны “Наган”. Пакруціў барабан, зь якога латунным бляскам мякка засьвяціліся донцы гільзаў. “Наган” сядзеў у руцэ ёмка, выгляд меў зграбны, драпежны і сэрца дваццацігадовага мічмана затахкала шпарчэй. Любуючыся, пакруціў зброю ў руках. Зьлева на рамцы выбіты нумар ЛАР 666, апошняя шасьцёрка не зусім ясная. Па-штатнаму на ўзбраеньні ў флоцкіх афіцэраў стаяць бельгійскія “Галаны” – недарэчныя, з гранёнымі рулямі. Піжонства, вядома, але на першае афіцэрскае забесьпячэньне набыў у збройнай краме, што ля Анічкавага маста, сучасны рэвальвер. Грошай было шкада – падкупілі літары нумара – якраз ягоныя ініцыялы...

Андрэй прыгадаў, як, выбіраючы рэвальвер прышчаміў курком палец, ажно кроў пырснула, і пачырванеў. Было балюча і сорамна перад крамнікам, які замітусіўся, заліў ранку ёдам, але не прыбраў з твару паблажліва-зьдзеклівую ўсьмешку.

А яшчэ, калі вяртаўся з набыткам, яго ледзьве не пераехаў адзіны на ўсю вуліцу аўтамабіль. Увогуле той дзень выйшаў надзіва няўдалы. Калі ўзыходзіў на баркас, нага трапіла паміж бортам і прычалам. Каб не матрос, які літаральна выхапіў яго, нагу б раструшчыла.

Потым на караблі Андрэя паглынулі безьліч справаў – ад гары папераў і баявой падрыхтоўкі да мінёрскай гаспадаркі. Так што “Наган” ціха праляжаў у рундуку пад ложкам.

Дурэючы, прымеціўся праз адчынены ілюмінатар у чайку, што гістэрычна крычала на швартове. Чайка страсянулася і стала чорна-зялёнай хвастатай малпачкай. Малпачка заскакала на канаце дзіўны танец, дражнячыся высалапіла доўгі чырвоны язык, гарэзьліва бліснула вочкамі. У галаве загудзеў рой шэршняў, застукала ў скронях. Андрэй страсянуў галавой – і прывід зьнік: на швартове зноў дурным голасам гарлала чайка. “Во ператаміўся, да галюцынацыяў. Дарэмна я ўсё ж піў “Мадэру”...

…Баркас стукнуўся аб прычал, і Ліпов прачнуўся. Плечы і шыя ад нязручнай позы занямелі, цела працінала дрыжыкамі. Па хісткай сходні сышоў на бераг, таропка пайшоў па вуліцы, вышукваючы вачыма рамізьніка.

Усю дарогу дадому Андрэй думаў, як добра ён зрабіў, калі адразу пасьля заканчэньня Корпуса ажаніўся зь Зіначкай. Вядома, ягонай дзяўчынцы, Зіначцы, такой вытанчанай, такой непрыстасаванай да самастойнага жыцьця, відаць, цяжка. І шлюб іхны яшчэ не зусім падобны на шлюб. Але пройдзе час – усё ўсталюецца. І тое, што за два месяцы яны былі разам гэтак мала, потым будзе ўзгадвацца ў рамантычным сьвятле. Затое цяпер яму ёсьць куды імкнуцца, ёсьць каго абараняць, і ёсьць каму чакаць яго з мора.

– Зараз адчыню дзьверы, – Андрэй падымаўся па шырокай мармуровай лесьвіцы і намацваў у кішэні ключ, – ціхенька ўвайду ў пакой: “Вось і я!” Зіначка, у лёгкай паркалёвай сукенцы, завішчыць і ашчаперыць рукамі за шыю, а нагамі за талію. І ад яе будзе пахнуць сьвежасьцю і кветкамі.

Замок мякка чвякнуў, Андрэй увайшоў і прыслухаўся. З другога пакою даносіліся няясныя гукі. Асьцярожна, каб не зарыпеў паркет, падышоў да дзьвярэй, парывіста адчыніў: “Вось і я!”. Зіначка сядзела на каленях у нейкаго даўгавалосага стварэньня з чорнымі вусікамі і казьлінай бародкай на бледным твары. З расшпіленай паркалёвай сукенкі бессаромна бялела. Цёмна-зялёны сурдут акуратна вісеў на сьпінцы крэсла. На стале –бутэлька, келіхі з чырвоным і садавіна.

Зіначка завішчэла, кінулася да Андрэя, ашчаперыла рукамі за шыю, а нагамі за талію. Кудлатая мужчынская асоба, схапіўшы сурдут, праціснулася ў шчыліну дзьвярэй і зьнікла. Ліпов са зьдзіўленьнем убачыў у сваёй руцэ рэвальвер. Яму стала млосна, ледзьве не званітавала. Цела аслабела. З агідай адарваў ад сябе Зіначку. Ад яе моцна пахла потам і алкаголем. Павярнуўся, выйшаў на лесьвіцу. Зіначка нешта лапатала ўсьлед, але слухаць ён не мог. Сэрца тахкала ў грудзях, ажно грукала ў патыліцу, ногі не слухаліся. Прысеў на прыступку. Пачуў за сьпіной, як Зіначка зачыняецца на ключ. Недзе ў глыбіні так балела, што здавалася – перажыць гэта немагчыма.

– А навошта цяпер жыць? – спытаўся-сьцьвердзіў нехта ўнутры Андрэя. – Дзеля чаго? Навошта цярпець? Вось яно – выйсьце. Адзіны рух пальцам – і ніякага болю, ні агіды.

Ён узьвёў курок і паднёс рэвальвер да скроні. Заплюшчыў вочы. Дакрануўся ўказальным пальцам да спуску. Вось і ўсё. Проста сьвет для яго згасьне.

Андрэй уявіў, як куля ўвойдзе ў чэрап, за ёй уварвуцца парахавыя газы і разнясуць галаву на кавалкі, распырскаўшы кроў і мазгі па сьценах. Ён заваліцца на пляцоўку ля дзьвярэй, сэрца яшчэ з хвіліну будзе біцца і выпампоўваць кроў. Вялізная нацячэ лужына. Фэ!

Расплюшчыў вочы, апусьціў рэвальвер, асьцярожна прытрымліваючы вялікім пальцам, спусьціў курок. Боль, што яшчэ хвіліну таму разрываў яго, зьнікаў, пакідаючы халодны вакуум.

…Ён ішоў няроўным крокам, перад ім са спалоханымі тварамі расступаліся людзі.

– Пан мічман! Андрэй Раманавіч! Падымайцеся сюды, да нас!

Знаёмы голас згары прывёў да прытомнасьці. Ён быў у рэстаране “Тройка”. Збоку бялеў спалатнелы твар швейцара. Голас даносіўся з другога паверху, з балкону. Падняўся туды.

– О-о! Андрэй Раманавіч, ды вы ўжо п’яны! Схавайце! Схавайце рэвальвер. Вы перапалохалі тут усіх “шпакоў”.

На балконе гулялі афіцэры зь “Іпуці”.

– Не, сябры. Я не п’яны. Але сёньня я буду шмат піць... За каханьне... Панове, хто хоча гэты цудоўны рэвальвер? Аддаю за паўцаны... Ну, што? Нікому не патрэбны? Добра... Гэй, чалавек! Будзь ласкавы, пакліч гаспадара.

Праз колькі хвілінаў Андрэй Ліпов атрымаў крэдыт рэстарана, а ягоны “Наган” апынуўся ў Абрама Лібермана, гаспадара “Тройкі”.

* * *

– А Божа ж мой, што ты будзеш рабіць з гэтымі афіцэрамі, – мармытаў сабе пад нос Абрам Ліберман, хаваючы ў глыбокім закутку вялізнага сэйфа рэвальвер. – Ну скажыце, калі ласка, навошта мне гэтая цацка? Ад яе мецьму толькі шмат непрыемнасьці... Але што зробіш – калі адмовіш – таксама будзеш мець шмат непрыемнасьці... Гэтыя хлопцы з бліскучымі гузікамі могуць такі нарабіць вэрхалу і нават пазбавіць дазволу на сваю справу за мяжой аседласьці... Добра... Добра!... Цацка таксама каштуе грошай... Ну, ня сорак рублёў, але дасьць Бог, сёньня яны столькі не прап’юць, а там хто ведае – вайна… Можа, ня вернуцца з мора...

Апошнім днём жніўня ў кабінэце было горача, не хапала паветра, і перад вачыма Абрама лёталі чорныя мушкі. З глыбіні сэйфа пачуўся тоненькі дурнаваты сьмех, заварушылася нешта цёмнае, падобнае да ката, бліснулі жоўтыя вочы. Абрам здрыгануўся ад нечаканасьці, адчыніў сэйф шырэй, угледзеўся.

– Пэ-х-х, здалося! Трэба худаць. Лішняя вага, ціск завысокі...

* * *

У жніўні, трыццатага дня, на сьвітанку завылі сабакі. Абрам прачнуўся ад іхняга шматгалосься і выглянуў з-за фіранкі. Сабакі пасярод вуліцы вялізнай зграяй сьпявалі на бялявы маладзік. Потым усе разам змоўклі і бязладным натоўпам, але дружна ўцяклі. Праімчаўся на возе хлопец. Ён азіраўся і шалёна круціў над галавою лейцамі. Конь спуджана касавурыў назад ліловым вокам - здавалася, яно праменіць злавеснае сьвятло.

Нібыта марскі прыбой зашапацеў у паветры. Узмацніўся, наблізіўся. Цёмная маса закалыхалася ў канцы вуліцы, цёмная маса з чырвонымі плямамі над ёю. Па вуліцы ішоў пралетарыят і крычаў “Даеш!”. Зьвінелі шыбы мануфактурных крамаў, стагналі дубовыя дзьверы харчовых складаў. Адтуль выскоквалі нагружаныя людзі з расчырванелымі тварамі.

Абрам выкаціў сваю тлустую постаць на ходнік перад рэстаранам, замахаў рэвальверам у потнай далоні, закрычаў на нярускай мове. Пралетар зь недакуркам у куце рота перацяў яго па галаве ланцугом. – “Лэхайм, Абрам... “ – Кінуў ланцуг, падняў і сунуў у кішэнь “Наган”. Разам з натоўпам уваліўся ўсярэдзіну. Прабегся па дальніх калідорах у пошуках чаго-небудзь вартага. У скронях стукала, балела галава, з цёмных кутоў мроілася чорна-зялёнае чарцяня. Яно брыдка скакала і брудна мацюкалася тоненькім мярзотным голасам. “Горача. Трэба недзе акунуцца”, – падумаў пралетар Апалінар Луков, выносячы з былой рэстарацыі цяжкое крэсла цёмнай драўніны.

* * *

Стаяла незвычайная для канца жніўня сьпёка. Усе вокны і дзьверы расчыненыя, але проймы не ўзьнікала. Паветра ў зале было густым і ліпучым, як кісель. Людзі сядзелі з сур’ёзнымі застылымі тварамі, баючыся паварушыцца. Рух мог прыцягнуць увагу. Баяліся нават выцерці пот, які ручаямі струменіўся з-пад валасоў і сьцякаў пад цьвёрдыя стаячыя каўнеры фрэнчаў. Самыя сьмелыя ківалі ў такт словам выступоўца – дэманстравалі падтрымку і згоду. Мікрафон разносіў моцны звонкі голас з акцэнтам:

– За другі квартал бягучага году таварышь Егоров выявіў і арыштаваў сто дваццаць чатыры асобы ворагаў народу. Гэта – кулакі, буржуазныя нацыяналісты, польскія шпіёны і іншыя ненавісьнікі дыктатуры пралэтарыяту. Сто дваццаць зь іх вырачаны да найвышэйшай мэры пралэтарскай справядлывасьці. Таварышь Егоров, да мнэ!. Маладэц! За заслугі ў барацбэ з ворагамі народнай улады вы ўзнагароджваетэся ордэнам Чырвонага Сьцяга. Сядайце на мэсца, таварышь Егоров. Вы – прыклад сапраўднага чэкіста!

Але, таварышы, ня ўсе паказваюць такі прыклад! Качук! Устаньце! Глядзіце на яго! Гэты, з дазволу сказаць, чэкіст, за другі квартал выявіў толькі сорак двух ворагаў! І толькі сем зь іх былі растраляныя! Астатнія трыццаць пяць атрымалі ў сукупнасьці ўсяго чатырыста дваццаць пяць год зьняволеньня! Я думаю, нам трэба разабрацца з вамі, Качук! Вы арыштаваны!

Пакуль двое ў сініх фуражках раззбройвалі і выводзілі Качука, зала зусім скамянела. Апалінар Луков, апусьціўшы галаву і ўперыўшыся спадылба ў постаць за трыбунай, убачыў, як з гудзеньнем заляцеў і закруціўся вакол яе рой мух. Постаць страціла самавітасьць і па-дурному заскакала, дрыгаючы рукамі і нагамі, высалапіўшы доўгі чырвоны язык. Ззаду на пасе заварушыўся, як жывы, “Наган” у парусінавай кабуры. Гудзеньне ўзмацнілася, пранікла пад чэрап Апалінара. Для яго ўсё згасла. Апалінар здрыгануўся і абмяк. Самлеў. Да прытомнасьці прывёў штуршок суседа локцем у бок і сыканьне: “Ты што сьпіш... За Качуком захацеў?”...

...Ноч удалася зорнай, зь белымі туманамі ў нізінах. Аўтамабіль – “варанок”, напханы пад завязку людзьмі, – стаяў на ўскрайку мястэчка. Бялеў у цемры мур вакол могілак, над ім грувасьціліся чорныя шаты хвояў. Апалінар паліў папяросу за папяросай, думкі яго роспачна мітусіліся. Назойлівы шэпт “За Качуком захацеў?” віраваў у галаве. Ад сэрца па целу расплывалася гарачая пляма, галава мерзла, з-пад фуражкі на сьпіну беглі халодныя кусьлівыя мурашкі, рукі патнелі, і лыцар рэвалюцыі раз-пораз выціраў іх аб галіфэ. Заданьне на арышт амаль выкананае. Усе ворагі народу паводле сьпісу знаходзіліся ў клетках “варанка”. Апроч аднаго. Уцёк, падла, праз вакно, не пасьпелі своечасова абкружыць хату. Што цяпер будзе?

Апалінар вылез з кабіны, пстрыкнуў у цемру недакуркам, прасачыў за агеньчыкам, і рашуча грукнуў у бляшаны борт: “Канвой! Выходзь!”

– Так, таварышы чэкісты! Зараз абкружаем скрайнюю хату і цягнем аднаго, хто там ёсьць мужэска полу...

...На ўсходзе пачало ружавець. “Варанок” прагрукатаў па бруку, перасек горад, выехаў на узгорак, парослы маладым лесам і абгароджаны высокім плотам. За брамай спыніўся ля сьвежых доўгіх ям. Далей усё проста. Толькі не зважаць на енкі і лямант:

– Выводзь па адным. Зьвязвай рукі.

Стрэл у патыліцу.

– Наступнага!

Стрэл.

– Наступнага!...

Так. Выкінуць гільзы з барабана, перазарадзіць. Патронаў поўная кішэнь. О-о, якая руля гарачая!

– Наступнага!

Ах, халера! Апошні, гадоў дваццаці хлапец, той, якога ўзялі замест зьбеглага, скочыў з будкі “варанка” не на зямлю, а на двух байцоў, што, парушаючы інструкцыю, сышліся заблізка. Зьбіў абодвух з ног, упаў сам, пругка, як кот, перакаціўся праз галаву і шуснуў за аўтамабіль, за хвойкі, у шэры ранішні змрок.

– Луков Апалінар Радзівонавіч?

– Я…

– Стала вядома, што вы адпусьцілі польскага шпіёна. Вы арыштаваны. Здайце зброю. О! ЛАР 666! Амаль імянны!

На шыбе кабінэта заскакаў чорны даўгахвосты сылюэт.

***

У паветры разьліты пах жыта, саляркі, бэнзіну. Ля ходніка чарга грузавікоў. На прахадной млынкамбіната запарка. Ахова не пасьпявае прапускаць машыны зь зернем, таму і ахоўнікі і кіроўцы злосныя. Начальнік аховы дае адмашку:

– Паўгадзіны пакурыце! У нас перазьменка.

А машыны ўсё падыходзяць і падыходзяць.

– Аляксей! Ну што ты корпаешся, як гэты…? Бачыш, колькі машын чакае! Давай, расьпісвайся за прыём дзяжурства – і ўперад!

– Не, братка. Ня першы год замужам!. Пакуль не праверу ўсё, не расьпішуся. Давай пістоль… Чаму нячышчаны? Патроны ўсе на месцы?

– Ну ты й зануда! Бачыш, што робіцца? Не было калі чысьціць. Машыны і ўдзень, і ўночы. Ледзьве на нагах стаю, а ты з дурнымі пытаньнямі… Дарэчы, гэта не пістоль, а рэвальвер, калі не першы год замужам – мусіш ведаць.

– Ат! Што кіем, што палкай – адзін хрэн. Так. “Наган” нумар ЛАР 666. Патронаў калібру 7,62 міліметра да рэвальвера сістэмы “Наган” – сем штук. Кабура брызентавая – адна. Дзяга скураная, афіцэрская – адна. Дата. Якое сёньня?

– З раніцы трыццатага было…

– Трыццатага жніўня тысяча дзевяцьсот семдзесят першага года. Подпіс… Стралок ваенізаванай аховы Лазарэвіч… Ну, бывай здароў!

Пад вечар машын паменела, а як сьцямнела, падвоз зерня спыніўся зусім. Лазарэвіч зачыніў дзьверы прахадной, расклаў на стале ля турнікету анучкі, бутэлечку са змазкай, дастаў з кабуры і паклаў побач рэвальвер. Тут яму моцна забалела ў скронях, а за шыбай вакна, што выходзіла на браму, прымроілася пачварная кудлатая пыса. Пыса выкрыўлялася і круціла Аляксею хвігі. У дзьверы моцна загрукалі, і пачвара зьнікла. Зьнік і боль. Грукалі двое міліцыянтаў:

– Вы нікога тут ня бачылі падазроных?

– Толькі што во перад вамі ў вакне нейкая морда мне языком дражнілася і хвігі круціла. А тут вы пастукалі, і яна зьнікла. Як прывід.

Міліцыянты адразу выскачылі на тэрыторыю камбінату, але празь пяць хвілін вярнуліся ні з чым:

– Тут побач, у інтэрнаце, нейкі вісус студэнта нажом парануў. І ўцёк. Так што асьцярожна. І калі што – вы, дзядзька, сваім антыкварыятам карыстацца ўмееце?

– Анягож!...

– Ну, глядзіце… А як што якое – тэлефануйце “нуль два”…

…Ноч насунулася на горад. Душная, хмарная. Паміж хмарамі і горадам у вырай ляцяць дзікія гусі. Паветра зьвініць ад іхных крылаў. “Гак-гак! Улю-улю-улю!” – рознагалосая гусіная гутарка хвалюе душу. Лазарэвіч пасьля чысткі рэвальвера выйшаў з прахадной і спыніўся, ўражаны гусіным пралётам. Нешта зашкрэблася на бэтоннай агароджы і гупнулася аб зямлю. Ля самотнага ліхтара сьлізгануў цень.

– Гэй! Хто там лазіць?! Ну, не дурэй, а то стрэлю!

– Не страляйце, бацька! – зь цемры выйшаў танклявы, жылісты хлопец з нахабнымі вачыма. – Заблукаў я. Што за парадкі, ніводнага ліхтара нідзе…

– Ты, хлопча, гэта… Не падыходзь блізка! Бачыш во, пістоль… Пойдзем на прахадную, там разьбярэмся, хто дзе блукаў.

– Ну, вядзі… Можа, “рэнкі до гуры” задраць?

– Ідзі давай. Ня трэба мне твае рукі. – На прахадной падсунуў зэдлік. – Сядай во, а я пакуль патэлефаную. – Сьхіліўся над апаратам. – Нуль… Два…

– Ты што, бацька, у мянтуру тэлефануеш? Пачакай…

Няўлоўным рухам выхапіўшы з-пад сябе зэдлік, кароткім замахам ударыў па Аляксеевай галаве.

Потым, засоўваючы рэвальвер за дзягу, прамармытаў:

– Так лепей, бацька. А то ўзяў моду – мянтам тэлефанаваць!

* * *

Развод закончыўся.

– …Напра-а…-ва! На ахову грамадскага парадку!… Крока-а-м!…Руш!! – ляскаючы падэшвамі па пляцы, калона прамаршавала ля дзяжурнага і выйшла за браму.

Начальнік патруля, бамбіза ў камуфляжы і чырвоным барэце, і чорнабарэтныя патрульныя:

– Хлопцы! Ну кім бы я быў, калі б не амон? Мае аднакласьнікі палова ўжо сьпіліся, другая палова мардуецца на трактарах, на камбайнах. За капейкі! Я ў сваёй вёсцы любіў… гэта… ну... выпіць, у зубы каму даць. Ужо сядзеў бы. А тут, у амоне я раблю тое ж самае. Ну, што люблю! І выпіць магу, ну ў меру, канечне. І ў зубы – але тут, прыкінь, за гэта мяне ня тое што ў турму – тут мне вялікія бабкі бацька плоціць. І форма. І пайка. І праезд бясплатны. І тут я паважаны чалавек, асабліва калі здаў на крапавы барэт. На “стомятроўцы”, ну за цыркам, дзе б...дзі стаяць, я магу любую. Бясплатна! А што? Суботнік называецца! Дый так магу любую з вуліцы. Думаеце, будзе заяўляць? Не! Марная справа! Калі і заявіць – камандзіры адмажуць. А, дык я пра крапавы барэт! На крапавы барэт здаць вельмі няпроста. Асабліва гарадзкім, у іх дыхалка слабейшая, ну, зь дзяцінства выхлапнымі газамі дыхаць…

Тройка шпарка крочыць па вуліцы. Чырвонабарэтны з усяе сілы імкнецца даказаць маладзейшым сваё супэрмэнства:

– Прыкінь, спачатку крос па перасечанай мясцовасьці, трыццаць кэмэ. У “броніку”, з аўтаматам, баекамплектам. Ну гэта яшчэ херня. Самае цяжкае – бой з “крапавіком”. Тут цябе ніхто шкадаваць ня будзе. Вытрымаў, ня страціў прытомнасьці – тваё шчасьце. Ня вытрымаў – трэніруйся да наступнай здачы. Здаць на крапавы барэт – гэта, я вам скажу, ня кожнаму дадзена… Вось рукапашны бой – колькі там тых трэніровак афіцыйна? Дзьве гадзіны на тыдзень. Мала… Усе да аднаго “крапавікі” трэніруюцца ведаеце дзе? Сёньня пакажу. Я так кожнае дзяжурства трэніруюся, каб форму трымаць. Тут ля стадыёна піўбар, а побач дворык. Дамы гэтыя на знос, ужо ўсіх павысялялі. Ціха там, толькі гэтыя, зь піўбара, адліць туды наведваюцца. Мілае дзела на іх адпрацоўваць. Рукамі – па “верхнім паверсе”, джэбы, сьвінгі там, і гэтыя… хукі. Нагамі – ня вышай яйцаў, інакш раўнавагу можна страціць, асабліва зімой, на лёдзе ці сьнезе ўтаптаным. Сама лепш нагамі – лоў-кікі. Ну, сёньня пакажу.

* * *

Месячык на зыходзе млява блішчыць над горадам. Асьвятляльныя мачты нешта выглядаюць унізе на стадыёне. Рэзкія, як крык зайца ў драпежных зубах, сігналы аўтамабіляў. Натоўпы людзей на прыпынках штурмуюць дзьверы. Пад аркай, што вядзе ў брудны двор, трое абступілі чацьвертага.

Чырвонабарэтны праводзіць “майстар-кляс” для падначаленых. Насупраць цяжка дыхае, поўнячы цёмны бязьлюдны двор пахам алкаголю, немалады мужчына. З носа падаюць буйныя кроплі крыві. Яна здаецца чорнай. Мужчына тонкім дрыготкім голасам просіцца:

– Хлопцы… Дык я ж нічога… Тут жа ніхто не жыве… Ня біце, хлопцы… Піва выпілі, дык ужо трываць ня мог, а да вакзала далёка, да прыбіральні… Ня біце, хлопцы…

Яго ніхто не слухае. Слухаюць “крапавіка”.

– Што трэба для трэніроўкі? Каб бязь сьведкаў. Вось зараз нікога лішняга няма. Так што на гэтым можна трэніравацца. Глядзіце: спачатку вы з дыстанцыі наносіце нагой “фронт-кік” або “лоў-кік”. Калі пасьля гэтага праціўнік не падае, скарачаеце дыстанцыю і праводзіце сэрыю рукамі, невялікую, “раз-два”, або “раз-два-тры”. Звычайна гэтага досыць. Калі праціўнік упаў, працуеце па ім тонфай. Старайцеся меней наносіць удараў у галаву, каб не было сьлядоў. Вось мой карыфан, Калода, нарабіў сьлядоў у час “трэніроўкі”, а гэта аказаўся дэпутат з “палаткі”. Ну і выперлі з органаў, два гады умоўна далі. Шкада, харошы хлапец. Эх, каб той ня быў дэпутатам! Лепш за ўсё апрацоўваць па печані, па нырках, добра ў вобласьць сэрца. Сьлядоў звычайна ніякіх. А калі селязёнка адарвецца – хто там будзе разьбірацца, ад чаго. Асабліва калі гэта не дэпутат. І лепш за ўсё трэніравацца на п’яных.

Бамбіза выкінуў нагу, абутую ў высокі чаравік, і ўбрыкнуў дзядзьку ў жывот. Той склаўся ўдвая, захрыпеў, сеў на асфальт. – Зараз апрацуй яго тонфай. Ды ня так! Спачатку перацягні па нырках, ён перавернецца на сьпіну, будзе іх ратаваць, тады перакладзінай ці доўгім канцом торкаеш “пад дых” або ў печань. Падымайся, алкаш!

Чырвонабарэтны пераклаў гумовую тонфу з правай рукі ў левую.

– Бегма адсюль, пакуль жывы!

Мужчына, кульгаючы, стрымгалоў кінуўся са двара.

– Вось так, хлопцы. Зараз паходзім, яшчэ якога-небудзь калхозьніка знойдзем. Так і дзяжурства весялей ідзе, і карысьць для прафесійнай падрыхтоўкі.

– Антон, твой Калода на “палатачніка” нарваўся, – кажа адзін у чорным барэце, – а калі б на якога бандзюгана з “валынай”? Што б ён з тонфай супраць ствала рабіў?

– Гэ-э-эх, хлопцы! На такі выпадак трэба мець такую-сякую цацку. Толькі гэта між намі. Згода? Пару гадоў таму – можа, чулі? – стукнулі нашым, што ў адным доме двое вуркаў заселі. Гусь і Лагун. Ну, прыгналі нас, абкружылі дом. Начальства ў мацюгальнік брэша, здацца прапануе. А тыя з-за цагляных сьценаў пастрэльваюць зрэдку. Далі каманду, мы і ўвалілі па гэтым доме – з гранатамётаў, з аўтаматаў. Дом той, скажу вам, відаць, доўга пасьля нашага штурму гаспадары рамантавалі. Перасталі тыя страляць. Дасылаюць мяне і яшчэ дваіх у разьведку – паглядзець. Мы ў “броніках”, пярэдні са шчытом ад куль. Заходзім у памяшканьне, там… Ну, пасьля двух гранат вы ўяўляеце, што. Валяюцца гэтыя двое. Я для пэўнасьці паўмагазіна з “Калаша” па іх выпуліў. У Гуся, хоць і дохлага, ТТ у руцэ, а каля Лагуна, крыху далей – “Наган”. Я “Наган” першы ўбачыў і паціху – за пазуху. Думаю, ад ТТ-шніка гільзы кругом, а гэты гільзаў не раскідвае. Ну, быццам яны з аднаго пісталета адстрэльваліся. Так і здарылася . Начальства ні вухам, ні рылам, што я “машынку” прысабечыў. Два патроны толькі страляныя, пяць – цэлыя. Я, праўда, іх у лесе неяк па-п’янцы і пастраляў усе.

– Дык што карысьці з тваёй цацкі, калі яна без патронаў? Добра, быў бы ПМ – патронаў што гразі ў дождж. А дзе ўзяць рэвальверных? Там які калібр?

– Як у першага “Калаша”, 7,62. Патрончыкі як у паляўнічай стрэльбы, толькі маленькія. Цыліндрыкі. І куля ўся ў гільзе ўтопленая. Тупая, з пляскатым носам.

Памаўчалі крыху. “Крапавіку” – Антону Лукашыку – не цярпелася:

– Я, хлопцы, былы вясковец. А ў нас, у вяскоўцаў, рукі ня з дупы растуць. У нас самы апошні алкаш – і той дваццаць-трыццаць прафэсіяў ведае. Можа, ня надта добра, але шмат чаго ўмее. Вось вазьмі мяне – я і электраправодку магу ў хаце зрабіць, і машыну адрамантаваць, і зруб сабраць здолею, калі прыпячэ, і цэглу класьці , і кафлю, і шпалеры, і па сталярцы тое-сёе... Карацей, расстраляў я тыя патроны, думаю, дзе яшчэ здабыць? Але ў мяне рукі на месцы, галава таксама, ня меў бы старшынскія пагоны. Я дрыльком у стрэляных гільзах адтуліны пад капсулі рассьвідраваў, каб можна было паляўнічы “Жэвело” ўціснуць, пораху з аўтаматных патронаў насыпаў, а кулькі зь сьвінцу адліў. Сёньня выпрабуем.

Начальнік патруля агледзеўся. Пад аркай і ў двары нікога не было. Горад засынаў. Толькі ўдалечыні, на вакзале, грукаў па рэйках цягнік. Задраў ззаду куртку і выцягнуў з-пад дзягі рэвальвер. Крутануў аб рукаво барабан.

– На, паглядзі. Толькі асьцярожна, зараджаны. – І застыў з выцягнутым тварам:

– Ах, ты гандурас вашывы! – Кінуўся цераз арку на вуліцу. Спыніўся на выхадзе ў праёме, замітусіўся туды-сюды. Вярнуўся ўзрушаны.

– Бачылі? Там на вуліцы нейкі шпэндрык недароблены нам “факі” паказваў. Дробны такі, недакурак! Ну, падлы, зусім абарзьдзелі, амону не паважаюць! І куды толькі дзеўся?! Выбег на вуліцу – як скрозь зямлю! А там і схавацца няма куды! Што, ня бачылі? Ды ён, можа з хвіліну – і так, і гэтак, і задніцай павернецца, пахлопае, і язык высалапіць. Ну, г-хніда х-худая, ну трапіў бы ў рукі, жывым ня выйшаў! С-сука! Ажно галава разбалелася, зараз здаецца лопне. Гудзе, як мухі на падле!

– І ў мяне гудзе. І баліць, – паведаміў малады з рэвальверам. – Можа, цыклон набліжаецца? На надвор’е, кажуць, галава баліць. На зьмену.

– Лухта! Не зважай, і ўсё. Пайшлі ў двор, стрэлім па разе. На спробу, новымі патронамі. Я буду першы. Пастаў якую мішэнь. З-зараза, цёмна тут. Ну, нічога. Будзем страляць з прыцэльваньнем па становішчы рукі. Ведаеце, класныя стралкі ня мецяцца па мушцы. Зброя ў іх – як працяг рукі. Глядзяць на цэль, выцягваюць руку, і ўжо ведаюць, куды куля трапіць... І вока не заплюшчваюць, глядзяць абодвума... Што ты там кешкаешся? Во вядро вазьмі, пастаў там ля сьцяны. Вышэй. Падстаў што-небудзь. Ну, ты, блін і ёлупень! Вунь казлы ляжаць, пастаў ля сьцяны, а на іх вядро. Вучыць вас усяму трэба... Зь якой адлегласьці страляем? Давайце зь дзесяці крокаў. Хто не пацэліць – купляе на ўсіх па літру “Лідскага”. Што? Усе не пацэлім – усе купляем, будзе па тры літры на кожнага.

Ён адлічыў дзесяць крокаў ад вядра, што цямнела на фоне сьветлай сьцяны. Ледзьве чутна рыпнуў курок. Шчоўкнуў – стаў на баявы ўзвод.

Хмарка набегла на месяц. “Крапавік” вырашыў не чакаць, накіраваў рэвальвер у бок мішэні і націснуў на спуск. Вогненны шар на імгненьне бліснуў на месцы далоні, грымнуў і кінуў старшыну Лукашыка патыліцай на дол. Тонкім ручайком кроў сьцякла між броваў, заліла вока, чорнымі кроплямі закапала на засьмечаны асфальт кінутага двара.

Чэзлы месячык вызваліўся нарэшце ад хмаркі і зьедліва ўсьміхаўся. Яго прывідны прамень затрымаўся на вострым кавалку мэталу, што вытыркаўся зь сярэдзіны ілба АМАПаўца. Бліснуў і загарэўся надпіс ЛАР 666. На вежы насупраць вакзала гадзіннік прабіў апоўнач. Пачаліся перадапошнія суткі лета.


“Чэсьімею”

1.

“Фольксваген”, брудна-жоўты, як жухлая трава, лемантуючы ўсімі сваімі клапанамі і падшыпнікамі, са смуродлівым кашлем пераскочыў мост ля езуіцкага калегіюма і нырнуў у золкі сырадой туману. Працінаюць дрыжыкі. У багажніку варочаюцца сабакі. Толік Седляр сьхіліўся да лабавога шкла, яму здаецца, што так лепей відаць, лаецца:

- А каб цябе накрыла сіняй дупай! Піксель шызы! Ні хал-леры не відно!

Пласт туману нятоўсты, і справа на шэра-фіялетавым небе вісіць грандыёзны Арыён. Побач мігціць Сірыус. Гэта галоўная зорка Вялікага Сабакі, гэта Вялікі Сабака падміргвае Рыгору вострым вокам. Што хоча сказаць ён? Аб чым папярэдзіць? У думках Рыгор зьвяртаецца да яго за дабраславеньнем.

Па Любанскім мосьце пераехалі Прыпяць. Выскачылі з туману, тут крыху вышэй, чым ля ракі. Спыніліся на полі ля Сернічак, побач з маладзенькім хвойнікам. На ўсходзе заружавела неба. Зашкрэбліся сабакі.

- Выпусьці, хай пабегаюць. – Непакоіцца Толік. Баіцца, каб там чаго не падрапалі.

- Навошта? На сьлед наскочаць, будуць ганяць у цемры. Пакуль разьвіднее, яны ўжо ніякія.

- Ну, навяжы. Хай прадыхаюцца на сьвежым паветры.

Сабакі ўзбуджана дрыжаць і пазяхаюць. Нервуюцца. У паветры разьліты пах восені – прэлае лісьце, сена, сырая зямля.

- Панюхай, які пах! – Кажа Рыгор. – Я так люблю гэты пах. Гэта пах паляваньня, пах гусіных крыкаў, пах зайцаў, што зараз недзе хаваюцца на днёўку.

- “Пах гусіных крыкаў”! – Дражніць Толік. – Гноем нясе з серніцкай фермы, гэта ёсьць. Ну і яшчэ псінай ад тваіх барбосаў. Пасьпяшаліся мы прыехаць. Яшчэ добрая гадзіна да сьвітанку. Лепш бы гэтую гадзіну паспалі.

- Абраза сабакі гэта абраза гаспадара. – Рыгор робіць выгляд, што злуе. – Мае сабакі мыюцца часьцей, чым некаторыя дужа ганаровыя. Псінай сапраўды нясе, але гэта ад іншага кабяля, у якога дзьве каханкі...

...Над лемяшэвіцкім лесам пунсовае неба. Толік прыкладаецца да стрэльбы:

- Усё. Мушку відаць ужо. Пускай сабак. Як будзем рухацца?

- Давай так. Зараз па полі уздоўж Сернічак, метраў за трыста ад агародаў, потым, як мінем вёску – улева, у бок лемяшэвіцкага лесу, там уздоўж пасадак да горнаўскага, і потым сюды, да машыны. Толькі я ўпэўнены, што такога кола не атрымаецца. Падымем касога, ён пойдзе ў лес, там і будзем круціцца. Або ў лемяшэвіцкім, або ў горнаўскім. Вось паглядзіш!

Сабакі, спушчаныя са шворак спачатку бязладна гойсаюць вакол машыны. Радуюцца першаму пасьля доўгага перапынку паляваньню.Выплюхнуўшы першую радасьць, пераходзяць да асэнсаванай працы. Рухаючыся зігзагам Чак і Вісла пачынаюць “палаз”, раз-пораз паглядаючы на паляўнічых каб узгадніць свой “генеральны курс” з іхным. Ходзяць шырока, да паўкіламетра ад Рыгора з Толікам, якія нясьпешна, са стрэльбамі напагатове крочаць сьледам. Яркімі бела-чорна-рыжымі плямамі, ганчакі мільгаюць уперадзе сярод някошанай травы.

За дзьве гадзіны аблазілі поле ўздоўж вёскі, а калі наблізілія да хваёвых пасадак на буграх ля Лемяшэвіцкага лесу, занерваваліся сабакі, замітусіліся, аж да зямлі прыпадаюць. І хвастамі махаюць як заўзятары сьцягамі на стадыёне– прынюхалі нешта.

- Недзе шарак тут залёг у траве. – Шэпча Рыгор Толіку. – Давай так: Ты ад горнаўскага лесу стань, я ад лемяшэвіцкага. Зараз падымуць, ён у лес пойдзе. Калі хочаш, я ад горнаўскага... Тут, братка як пашанцуе...

Толькі разышліся, сталі на сьцежках, заякаталі сабакі. Паднялі шарака. Хоць і чакалі гэтага Рыгор з Толікам, і жадалі гэтага, усёроўна пры першых гуках ледзьве не самлелі ад хваляваньня. Секунд праз пятнаццаць, калі заяц ад сабак адарваўся, іхны істэрычны лямант перайшоў у сапраўдны гон – па сьледзе. А яшчэ праз некалькі імгненьняў выкаціў заяц на Рыгора. Злавіў ён мушкай пазанкі, лясь – і паляцеў вушасты праз галаву. І разьнёсься над палеткамі пераможны Рыгораў крык.

- Што дзіцяня... Чаго горла дзярэш?... Быццам першага ў жыцьці касога ўзяў. – Хаваючы зайздросны позірк паўшчуваў Толік, падыходзячы. – Ну, з полем цябе.

- Дзякуй. Дай нажа, свой я ў машыне забыўся, у заплечніку. Пазанкі адрэжу.

Адрэзаў пазанкі – пярэднія лапкі, кінуў сабакам, што радасна круціліся побач, спрабуючы ўхапіць зайца. Потым употай памазаў прыклад стрэльбы заечай крывёй, “дзякаваў” за стрэл. Дастаў зь кішэні кавалак шнура, зьвязаў зайцу пярэднія ногі з заднімі, уськінуў накрыж праз плечы. – Шкада, што кароткі гон. Так сабак можна папсаваць. Прывыкнуць, што паднялі – і ўсё, і заяц у торбе. Разумней было вушастага адпусьціць, каб паганялі, пакруцілі. Але дзе ж ты тут стрымаешся, калі проста ў ногі коціць! Будзем спадзявацца, што хопіць яшчэ сёньня сабакам трэніроўкі.

Каля лемяшэвіцкага лесу прайшлі туды-сюды сьвежай ральлёй. Сабакі хваляваліся, але нічога не паднялі. Зноў пайшлі някошанымі травамі ў бок Горнава.

- Толік! Лісу хочаш здабыць? – Паклікаў Седляра Рыгор. – Я не жартую. Магу аб заклад біцца, калі зробіш, як я кажу, адсоткаў дзевяноста верагоднасьці, што возьмеш рыжую.

- Трыньдзець не мяшкі варочаць! Дэрсу Узала ты наш!... Ну, добра... Што рабіць?

- Вунь там, уздоўж лесу меліярацыйная канава. Бачыш, уся зарослая кустоўем?

- Бачу...

- А вунь кустоў няма, прагал невялікі... Бачыш?

- Ну?...

- Гэтым прагалам усё жывое, што паднята на полі, у лес прэ. Іншага шляху тут няма. Ідзі туды, перайдзі на той бок канавы, стань за куст які і будзь уважлівы. Быць не можа, каб мы з гэтых траваў нічога не сьпіхнулі...

Рыгор пачакаў хвілін пятнаццаць пакуль постаць Толіка не мільганула у тым прагале на канаве, і паціху “порскаючы” пайшоў зігзагам па траве, імнучыся захапіць большую плошчу. Яго абагналі сабакі, пайшлі шырокім намётам. То тут, то там замільгалі ў высокай траве іхныя яркія пярэстыя сьпіны.

Доўга хадзіць не прыйшлося. З месца засады пачуўся стрэл, потым, праз некалькі імгненьняў другі, потым на луг выскачыў з канавы Толік. Было відаць, як ён ліхаманкава перазараджае стрэльбу, уськідвае... Перабягае. Зноў уськідвае. На стрэлы, сьцелячыся над травою, імчаць Чак зь Віслай. Застагналі, загалісілі. Пайшлі ў бок Прыпяці. Там на шляху лес сінее ўдалечыні. Увайшлі ў лес – галасы адразу сталі гучнейшыя, аб’ёмнейшыя, музыка, ды й толькі!

Вочы ў Толіка круглыя і бліскучыя. Твар чырвоны. Гаворыць хутка, аж захліпаецца:

- Ну, ты сапраўды – Дэрсу Узала! Адкуль ведаў? Я думаў – ты так, панты калоціш... Прыйшоў, пералез канаву, там сьцежка добра набітая. Вады да сярэдзіны лыткі. Лёг на тым баку ў тараву. Бачу, вы па лузе “у палаз” пайшлі, адвярнуўся, на лес цікую, думкі ўсялякія думаю... Тут раптам – сабакі не працавалі, не! – ззаду ў канаве нешта як плюхне! Мяне як токам! Азіраюся – а ліса ўжо пасярэдзіне канавы! Пакуль я ўсхапіўся, яна назад! Бачу – раз мільганула, я – лясь! Бачу –другі, я – зноў – бах! Пайшла! Але, здаецца, зачапіў... Адкуль ты ведаў, што тут ліса будзе?!

- Гэта ты тут першы раз. А я гэтыя мясьціны ўжо гадоў дзесяць тапчу. Проста, назіраў як зьвер ходзіць... Дарэмна мне не паверыў. Я ж казаў – уважліва! Зьвядзе рыжая сабак!

- Ай, зьвядзе! Куды яна тут іх зьвядзе? Прыйдуць! Наганяюцца і прыйдуць. Давай пакуль што саматопам зайцоў пашукаем... Давай? А то табе добра, у цябе ўжо вунь за плячыма вісіць...

- Не, Толік. Да машыны недалёка, кіламетры два ўсяго. Тапчы сам. Тут не заблудзіш. А я ў той бок, да Церабня. Мо рыжая там у лесе круціць пачне, але баюся, што да самой Прыпяці пойдзе, а там сам ведаеш якія травы і зарасьнікі... Карацей, буду спрабаваць сабак хоць бы на слыху трымаць. Вазьмі майго зайца, у багажнік кінеш. А то невядома колькі мне зараз прайсьці прыдзецца.

...Ліса зрабіла кола ў лесе пад Церабнем, потым выйшла і берагамі меліярацыйных канаваў, абыходзячы вёску, накіравалася ў абалону Прыпяці, заціснутую дамбамі. Гон, у лесе яркі і гучны як арган, на полі збляк, пачаў заціхаць. Сабакі “сыходзілі са слыху”. Лаз у лесе Рыгор заняць не пасьпеў. Апошняе, што пачуў, прыклаўшы да вушэй далоні – слабае як камарыны піск “Аў...” Віслы ў Пінскім накірунку...


2.

Дзень заканчваўся. Чорныя хмары насунуліся з усходу. Запахла сьнегам і няўтульнасьцю. Вясёлыя восеньскія фарбы раптоўна выцьвілі і пакрыліся шэрым. Вецер, у якім адчувалася дыханьне зімы непрыемна халадзіў прапацелую бялізну на сьпіне, марозіў пальцы на руках. Толік, расклаўшы ў машыне крэслы, хроп, нацягнуўшы на твар вязаную шапачку. Калі Рыгор адчыніў дзьверцы, незадаволена забурчэў:

- Зачыні сенцы, не травень-месяц... Што, не вярнуліся? – Шырока, зь енкам, пазяхнуў. – А я, брат ты мой, таксама ўзяў аднаго. Іду ўздоўж лесу, метрах у трыццаці. Па траве. Нічога не бачу, не чую. Ветрык ужо падняўся, шапаціць. Ня ведаю, што мяне прымусіла азірнуцца. Уяўляеш – касы мяне прапусьціў, я ў двух кроках ад лёжкі прайшоў, устаў за сьпіною і ўжо ў лес залятае! Толькі белыя “штаны” мільгаюць! Каб не азірнуўся, то і не ведаў бы, што заяц быў. Добра, што стрэльбу ў руках трымаў. З пляча пакуль зьняў бы, пакуль прыклаўся, пайшоў бы той заяц нечапаны...

- З полем... – Не разьдзяляючы Толікавага ўзбуджэньня павіншаваў Рыгор. – Галава, блін, баліць... І ў вушах звон. Чатыры гадзіны ў ражок дзьмуў. Пайшлі зарасьнікамі ўздоўж Прыпяці. Можа зараз дзе каля Пінску. Не ведаю, што і рабіць... Каб ты мяне паслухаў, ды ўзяў на канаве тую лісу, усё было б нашмат весялей...

- Ну! Ну, не мая была рыжая... Давай, зачахляйся, дадому паедзем. Праз паўгадзіны цёмна будзе. Заўтра прыедзеш, будзеш шукаць.

- Не! Як гэта я паеду, а сабак тут кіну? Чакаць трэба. Бывалі ў мяне выпадкі – зводзілі іх далёка. Лісы, пару разоў казулі. Але заўсёды вярталіся ў тое месца, дзе мы зь імі апошні раз бачыліся. Трэба чакаць. Як гэта – я буду ў кватэры, а яны тут. У мяне сэрца разарвецца! І жонка з хаты выганіць. Не, трэба чакаць!

- Ты што! – Занерваваўся Толік. – Падумаеш – сабакі засталіся! Такі іхны сабачы лёс! Халера іх не возьме!

- Што значыць – не возьме! Сабакі пакаёвага ўтрыманьня, да холаду нязвыклыя, не закаленыя. Наганяюцца, стомяцца, лягуць недзе адпачыць. Вось і запаленьне лёгкіх. Потым – ваўкі могуць злавіць. Альбо вернуцца туды, дзе па лісе пачыналі гнаць, а мяне там няма. Пачнуць шукаць – сыдуць немаведама куды.

- Ой-ёй-ёй! Запаленьне лёгкіх! Знайшоў аб чым непакоіцца! А каб яны здохлі – чакаць іх! Вернуцца – ня вернуцца! – Толік пачаў псіхаваць.

- Што?! І табе таго ж жадаю!... – Крыўда і гнеў пачалі душыць Рыгора. Зпудлаваў, з-за яго фактычна сапсаваны дзень, і дазваляе сабе тут... – Ты як хочаш, а я застаюся.

- Здурнеў?! Паглядзі, якое надвор’е!... Вось-вось сьнег пойдзе!

- Нічагусенькі. Будзем жывы... – Рыгор распрануўся, ськінуў мокрую ад поту ніжнюю кашулю, надзеў на голае цела швэдар, зьверху камуфляжную куртку. Дастаў з заплечніка запасныя тоўстыя шкарпэткі, пераабуўся. Толік моўчкі, са злосным тварам назіраў за ягонымі маніпуляцыямі.

Закінуў заплечнік, стрэльбу на плячо і пакрочыў у густую ўжо цемру.

- Грыша! Канчай фігнёй займацца! Знойдуцца твае сабакі! – Закрычаў усьлед, але Рыгор зацята крочыў пад стылымі хмарамі. Адыйшоўся крокаў на сто, спыніўся. Ісьці ў сырую халодную ноч было страшнавата, але ён уявіў мокрых, галодных, змораных сабак, сэрца разанула жалем, і страх зьнік. Толік яшчэ нешта крычаў, разабраць было немагчыма. Потым у цемры ўспыхнулі фары, сьветлавы калідор крутануўся па полі, на імгненьне асьляпіўшы, і на чорным пачалі чэзнуць чырвоныя агеньчыкі.

Ішоў павольна, часта спыняўся і слухаў. Спадзяваўся пачуць знаёмыя галасы. Так здаралася ўжо не раз. З наступленьнем ночы выходзілі зайцы. Сабакі траплялі на сьвежы сьлед і пачынаўся начны гон, яркі і бесьперапынны, бо ўначы зайцы менш блытаюць і не “западаюць”.

Гону не было чуваць. Толькі зрэдку даносіўся брэх дварнякоў з навакольных вёсак. Вецер крыху прыціх, але ўсё ж даволі адчувальна перашкаджаў слухаць.

Каля пераходу праз канаву, месца толікавай засады, Рыгор дастаў з заплечніка кашулю, выразаў ладную анучу і пакінуў на беразе канавы. Потым сьцежкай, што ледзьве распазнавалася ў траве, рушыў да дарогі, выбітай сельгастэхнікай. Кожныя сорак-пяцьдзесят крокаў адразаў ад кашулі лапік і кідаў на зямлю. Пракладаў пахавы накірунак. Шматкі з прапацелай кашулі павінны былі захоўваць ягоны пах нашмат даўжэй за сьляды ботаў. Прайшоў крыху па дарозе, збочыў на палетак і яшчэ некалькі хвілінаў крочыў па іржышчы. Неўзабаве сярод цемры вочы яго ухапілі крыху сьвятлейшае. Саламяную сьцірту, складзеную з тугіх цяжкіх скруткаў, абвязаных сінтэтычным шпагатам. Сьлізгаючы па мокрай, падгнілой зьверху саломе, Рыгор ускараскаўся на самы верх. Дапамагаючы нажом, прадраў паміж двума скруткамі глыбакаватую прасторную яму, і ад сьценкі ямы – нару, даўжынёю ў свой рост. Насупраць нары – месца для сядзеньня. Гнілой салома была толькі звонку. Унутры ж – сухой і пахкай. Абклаўся ёю па грудзі і сядзеў, слухаў, глядзеў. Зь Лемяшэвічаў, а мо і з Чорнава ветрык прынёс гукі, відаць, вясельля. Музыкі не чутно, толькі жаночыя віскі і бум-бум-бум – барабан. Рыгор уявіў асьветленую хату, абразы ў ручніках на покуці, на сьценах падмаляваныя акварэльлю фотапартрэты гаспадароў, сталы літарай “П”, лавы, распараную гарэлкай і танцамі моладзь. Забурчэла ў жываце і вельмі захацелася есьці. Пашкадаваў, што адмовіўся ад “ссабойкі”, якую спрабавала сунуць у заплечнік жонка. Хацеў зрабіць “разгрузку”. Вось і зрабіў, нават лепшую, чым меркаваў.

На заходнім накірунку – дарога Столін-Пінск. Далекавата, кіламетры чатыры, але відаць раз-пораз мільганьне фараў. На паўночным захадзе неба афарбаванае жоўтым. Гэта Пінск кідае на хмары чэзлае сьвятло. Зусім недалёка – Сернічкі, але ў тым баку ніводнага агеньчыка. Хоць яшчэ не позна. Колькі часу? Паўзіраўся ў наручны гадзіньнік і нічога не разабраў. Уздыхнуў: “Эх, ты... Паляўнічы... Запалак не маеш... А Седляр, ну паскуда! Кінуў і паехаў! Хоць бы жонцы патэлефанаваў...” – Пры гэтай думцы стала страшэнна адзінока. – “І чаго я на яе вызьверыўся, калі спрабавала піхнуць у заплечнік “ссабойку”? Ах, які я бываю грубы і нястрыманы... Вось і на Седляра толькі што... Што яму мае сабакі? Чаго гэта ён павінен заставацца са мною тут, у гэтым мокрым змроку? Не, дарэмна я на яго злуюся... Ну, не зайшоўся б ён учора, усё роўна сёньня я б быў тут. Даехаў бы як заўжды, аўтобусам. І невядома – можа быць гэтая ж лісіца ўсёроўна зьвяла б сабак. І прыйшлося б начаваць. Так што сапраўды – злавацца няма чаго...”


3.

...Вечарам, ужо шарэлі шыбы і на вуліцы запальваліся ліхтары, Толік шумна ўваліўся ў кватэру. Некалі, за пару гадоў да звальненьня ў запас служылі ў адной “в.ч.” Цыкнуў на сабак, што выскачылі сустрэць госьця, расшпіліў куртку, выцягнуў з унутранай кішэні пляшку. Грукнуў ёю па стале на кухні. Каньяк, трохзоркавы. Жонка паглядзела на Рыгора. Той на яе. Маўляў, не вельмі і хочацца, але што цяпер зробіш... Нічога не зробіш.

- Чэсьімею!... – Зароў Толік, выскаляючы ва ўсьмешцы буйныя жоўтыя зубы. – Што вы пераглядваецеся? Можна падумаць, кожны дзень каньяк спажываеце?

- А што за сьвята? – Скрывадушнічаў Рыгор.

- Як – “Што за сьвята”?! Самае сьвята і ёсьць! Ты што, забыўся? Заўтра паедзем касых ганяць! Ага!

- Ды не, не забыўся... Але можа лепей гарбаткі... – Зноў крывадушна, каб мець потым аргумент для жонкі, вымавіў Рыгор. – Што за паляваньне з хворай галавой?

- Ты што! Гэта ж “каніна”! Заўтра нават і не адчуеш! Тамара! – Зьвярнуўся Толік да гаспадыні за падтрымкай і трохі зьніякавеў. – Што ты глядзіш так негасьцінна? Ну, дай скарынку хлеба. Прыкусіць.

- Добра. – “Здаўся” Рыгор. – Не ный. Што з табою зробіш... Тамарачка, зрабі закускі. Сапраўды, з адной пляшкі нічога не будзе.

- Вы прабачце, што я не папярэдзіўшы... – Казаў Седляр, уладкаваўшыся за сталом і наліваючы па паўкілішку. – Глядзі, “каніну” трэба піць пакрысе. А то суайчыньнікі яго як які-небудзь пладова-выгадны шмурдзюк, па паўшклянкі. Вось так, на адзін маленькі глыток, потым паганяць у роце, каб смак і пах адчуць... Каньяк, братка, гэта ж... І закусваць яго трэба не абы чым. А то нашы саўкі... Ну, сёньня можна і кілбаскай... Куды паедзем сезон адчыняць?

- Можа пакруцімся паміж Сернічкамі і Лемяшэвічамі? Ці ў цябе іншая прапанова?

- Сернічкі, дык Сернічкі. Дамовіліся!

Выпілі раз. Другі. Паўзгадвалі сумесную службу, калегаў. Памянулі тых, хто ўжо памёр.

- Вось ты, Грыша, ты дзеля чаго жывеш? Які сэнс твайго жыцьця?

- Толік, не грузі ты сваімі зампалітаўскімі фішкамі. Яны мне ведаеш як абрыдлі?

- Не-е, Грыша! Ты мне скажы – дзеля чаго ты жывеш? Ты ж афіцэр! У афіцэра павінна быць мэта жыцьця!

- Мае бацькі былі простымі вяскоўцамі. І ведаеш, не дурнейшыя былі за мяне, за цябе. І мэту мелі – дзяцей у людзі вывесьці. Нас трое было. Я, і яшчэ брат і сястра. Прыстойная, я лічу, мэта.

- Ты не ўнікай, не ўнікай! Я пра цябе асабіста пытаю. Твая мэта? – Седляр калі вып’е вельмі ўчэпісты.

- Я адкажу словамі Чэхава... Ці Горкага?... Ну, чалавек створаны для шчасьця. І я жыву, каб быць шчасьлівым... Чак! Ідзі на месца! – Крыкнуў Рыгор на сабаку, што сядзеў ля стала утаропіўшыся бліскучымі вачыма. Той цяжка ўздыхнуў, павярнуўся і выйшаў.

- Во-ось! А што такое шчасьце? Што па-твойму шчасьце?

- Шчасьце – гэта калі няма няшчасьця. Здаецца, Васіль Быкаў сказаў. Во, хто галава. І сапраўдны афіцэр.

- Быкаў... Сорамна сказаць – нічога не чытаў. Шчасьце, Грышачка, гэта перш за ўсё адчуваньне ўласнага гонару і годнасьці!. Толькі той, хто мае гонар і годнасьць заслугоўвае павагу да сябе і толькі ён можа быць шчасьлівым. Вось я неяк ехаў, галасуе калгасьніца. Ці маладая, ці ўжо пенсіянерка, іх там хрэн разьбярэш, старэюць хутка. Зжаліўся, падвёз. Дык яна мне рукі стала цалаваць! Як папу! Ну ніякай годнасьці! Дык, ці заслугоўвае яна павагу? Ці можа быць шчасьлівай?

- Ха! Што зампаліт, што поп – адзін хрэн! Ідэалагічны аддзел! Ну, а ты, “Чэсьімею”, ты са сваім гонарам, ты – шчасьлівы?

- Я? – Анатоль на хвілінку задумаўся. – Я адбыўся. У сэнсе – сацыяльна. Маю кватэру, машыну, лецішча, каханку. Дзьвух нават – Тамара, ты нічога не чула. Дзеці, праўда, засмучаюць... Але гэта так... А на дзень перамогі, дзевятага траўня, апрану парадную форму, шпацырую па горадзе, а ўсе на мяне ведаеш як глядзяць?...Так што братка, я – шчасьлівы. Не заўсёды... Часам... Гы-гы, як пенсію атрымаю... Маю гонар, маю годнасьць. – Язык Седляра пачаў крыху заплятацца. – Дарэчы! Дарэчы! Пасьля звальненьня я цябе ні разу па форме не бачыў. Грэбуеш?

- Ды не... Чаго гэта я буду па форме дэфіліраваць? Неяк няёмка – у промнях чужой славы грэцца. Ну якое мы дачыненьне маем да той перамогі? У той час мы яшчэ нават у выглядзе сьперматазоідаў не існавалі... Ды і ветэранаў мне чамусьці шкада, шчыра кажучы. Неяк не падобныя яны на пераможцаў. Жаласны выгляд маюць. Можа, што ўжо вельмі старыя... Відаць – у іх жыцьці нічога больш і не было істотнага, апрача той вайны... Неяк выпіваў у кампаніі зь ветэранам, дык ён мне так і сказаў: “Не паверыш, я зараз як азірнуся назад, разумею – самым шчасьлівым я быў тады, на вайне! Каб было магчыма, то вярнуўся ў той час”. Вось так.

- Ну ты даеш – чужая слава!... Чужая... Нічога не чужая. Мы – нашчадкі, маем права... Каторая ўжо гадзіна? О! Ісьці трэба. Да заўтра! Чэсьімею...


4.

Учора выгульваў сабак і нюхаў ветрык, што прыносіў з-за Прыпяці пахі засынаючых палеткаў. Яны хвалявалі і ў душы расло нецярпеньне. Размаўляў з ганчакамі: ”Што, цюці, дачакаліся? Дачак-каліся... Заўтра ўжо, пацярпіце крыху. Ох і павесялімся!...”

- (Ага... Весела... Хоць страляйся!)

...Недзе далёка быццам бы працуюць ганчакі! Ці ўжо “галюнікі”? Прыклаў далоні да вушэй, пакруціўся ўлева-ўправа. Не, толькі вецер, ды “бум-бум”. Можа яны дзесьці не вельмі далёка? Не ведаюць, куды ісьці. Свае сьляды даўно “астылі”, сьцямнела. Трэба пагудзець у ражок, можа пачуюць...

Гудзеў зь перапынкамі гадзіны дзьве. Слухаў. Пару разоў здалося, што чуе работу Чака зь Віслай. Каб пачуў упэўнена, то пайшоў, пабег бы ў той бок, перахопліваць. Нічога, што ноч. Ён гэтыя мясьціны так выхадзіў, што... Але гукі, падобныя на гон былі такімі слабымі і кароткімі, што не ўдавалася ні вызначыць накірунак, ні упэўніцца, што гэта менавіта ягоныя ганчакі. На сэрцы ўсё больш і больш роспачы.

Рукі і твар на паветры пачалі мерзнуць. А ногі ў гумовіках пад пластом саломы распарыліся. Сьцягнуў боты, напіхаў саломай. Сам застаўся ў вязаных шкарпэтках. Блізка-блізка зь цемны ўзьнікла птушка, замахала ля галавы крыламі. І зусім бязгучна! Разабралася, што да чаго і гэтак жа бязгучна зьнікла. Сава. Пачула шамаценьне саломы. Для палявых мышэй гэтая сьцірта – проста люксовы гатэль. А для мышаедаў, відаць, рэстарацыя.

Холадна. З носа пацякло. І ў сон хіліць. Пагудзеў крыху і палез у нару. За сабою бярэмя саломы пацягнуў, яму заткнуў. Цёмна тут. І, відаць, пылу!... Каўнер швэдра, ён доўгі, удвая складваецца, на твар нацягнуў – рэсьпіратар...

...Цёмна, хоць выкалі вока, пахне жытам. Рыгор ляжыць у цёмнай душнай нары. Думае. Вось гонар, зь якім так носіцца Толік, па-расейску гэта “честь”. Калі служылі ў войску, патрэбна было казыраць адзін адному, гэта называлася “отдать воинскую честь”. Малодшы “аддаваў” першым, а старэйшы – у адказ. “А калі старэйшы не” аддасьць” малодшаму “честь”? – Думае Рыгор. – Малодшы” аддаў”, а старэйшы – не. Не вярнуў “честь” назад. Што ж гэта будзе? Малодшы будзе бяз “чести”? “Обесчещеный”, значыць? Зьняслаўлены? Зганьбаваны? Не, гэта нешта ня тое...

Яшчэ ў палякаў ёсьць такое слова – “чэсьць” – “здароў”, “вітаю”. Во, гэта якраз падыходзіць! Казырнулі адзін адному – “Здароў! – Здароў!”... А хто не павітаўся – той папросту хамуйла...


5.

“Аяй-аяй-аяй! Вуў-вуў! Аяй!” – сабакі захліпаюцца. Сьветла ўжо. Рыгор сядзіць у сваёй схованцы на самым версе сьцірты. Далё-ёка відаць! Сабакі за кустоўем, за канавай, мільгаюць, а на дарогу, што тэхнікай выбілі, шарак вылез. І нетаропка так да сьцірты Рыгоравай – кульдыц, кульдыц. Ну давай, давай, бліжэй. Сеў, вушамі варушыць, прыслухоўваецца. Здаравенны, кіль на шэсьць будзе. Метраў пяцьдзесят да яго, трэба страляць, бліжэй можа і не падысьці. Выцаляў зайца старанна Рыгор і націснуў на спуск. А стрэлу няма! Што такое?! Скасіў вочы на засьцерагальнік – так і ёсьць, ня зьняў. Ціскануў вялікім пальцам, перавёў гузічак уперад, глянуў, а зайца няма ўжо. І так крыўдна стала Рыгору, што аж прачнуўся. Прачнуўся, цемра навокал, душна і горача. І адразу ўсё ўзгадаў. І крыўда тая, са сну, паболела. Бо сабак няма. Заварушыўся, разгарнуў саламяны “корак”, а адтуль марозным дыхнула. Высунуў галаву – о Езус-Марыя! Усё навакольле сьняжком прысыпана! Сьвятлей стала, лясы навакольныя чарнеюць, палеткі ўзараныя, а трава – шэрая. Паслухаў – не, не чуваць жаданых гукаў. Так, буркаюць там-сям па вёсках дваровыя Тузікі ды Джульбарсы. Палез назад у нару, каб цяпло ўтрымаць. Паляжаў, не ў змозе заснуць, у думках пачаў з сабакамі разьвітвацца. Такі жаль агарнуў, быццам, барані Божа, каго з родных згубіў. Нават сьлёзы ў ваччу і ў горле камяк. Потым прыйшло ў галаву, што мабыць можна зараз стрэлкі гадзіньніка разгледзець. Выпаўз, глянуў – сапраўды, відно. Шостая гадзіна ўжо. Праспаў гадзін, мабыць, шэсьць ці сем. Дастаў ражок.

Пасьля першага сігналу за сьпіной Рыгора зашапацела салома, якую ён надраў, калі рабіў нару. Шапаценьне было такім нечаканым, што здалося грукатам пяруна. Рыгор, здрыгануўшыся, крутануўся назад. З кучы саломы ляніва вылазіў Чак. Вылез, страсянуўся. “Ну? Чаго клікаў?” – Пытаецца ягоная морда.

- Чак!... Хлопчык! Дзе ж ты лазіў, гад такі? – Схапіў і пачаў ціскаць, пяшчотна лаячыся. – Паскуднік ты кардонны! Катаед сьмярдзючы! – І спахапіўся: – А Вісла!... Дзе Вісла?

На гэтыя словы ў саломе зноў зашамацела – “тах-тах-тах” – Вісла, не жадаючы вылазіць з нагрэтага гнязда, папросту паварушыла хвастом, маўляў, чую, што гутарка пра мяне, мне прыемна.

- Віслачка! І ты тут! Мае ж вы харошыя! Надраць бы вам задніцы, ды не зразумееце – за што. Ды і няма за што. Ай і малайцы! Ай і паляўнікі мае! Ай і арыенціроўшчыкі! Не захацелі мяне будзіць? Што? Замарыліся? Ну, адпачывайце пакуль, у сем рушым. Прыкінем, тут да шашы гадзіны паўтары, ну, калі вас на павадках цягнуць, то гадзіну-сорак. Аўтобус недзе павінен у палове дзевятай. Не, трэба ў шэсьць трыццаць ісьці. Лепш запасу мець...


6.

...”Ікарус” з запацелымі вокнамі. Зьвяглівая касірка:

- Чаму сабакі без намызьнікаў? Не паложана без намызьнікаў! – Намызьнікаў Рыгор ня ўзяў. Не разьлічваў вяртацца аўтобусам. Рыгору карціць кінуцца ў дыскусію наконт небясьпечнасьці пэўных сабак і пэўных кабет, але не рызыкуе. Спрабуе дамовіцца мірна:

- Ды яны зусім не агрэсіўныя... Рахманыя, што каты...

- Не паложана!...

Тады Рыгор завязвае сабачыя морды павадкамі. Фармальнасьць выканана, касірка супакойваецца.

- Дзе зайцы!? – Раптам раве на ўвесь аўтобус нейкі дзед з кепскай артыкуляцыяй. Відаць зь вечара п’яны. Ці ўжо з ранку “дзюбнуў”. А мо і тое і другое. Рыгор робіць выгляд, што не чуе.

- А што гэта ты так рана з паляваньня? – Цікавіцца дзедаў сусед. Таксама, здаецца, паддаты. – Усе на паляваньне, а ты дадому?

- Мы з учарашняга... – Рыгора раздражняе заўсёднае “тыканьне” вяскоўцамі паляўнічым. Вось сустрэне такі цябе ў цывільным – нармальны, выхаваны чалавек. Будзе і “дзякуй”, і “калі ласка”, і “вы”. І той жа самы, толькі ўбачыць чалавека са стрэльбай і сабакамі – раве не сваім голасам: “Дзе зайцы?”. І ніякіх табе “дзень добры”, “будзьце ласкавы”!...


7.

- ...Алілуя! Нарэшце! – Тамарын твар яшчэ захоўвае сьляды хваляваньня. – І ўсе разам! Дякуй Богу! Я ўсю ноч не спала. Толік патэлефанаваў, што ты ў лесе застаўся. А тут надвор’е... Сьнег пайшоў... Замерзьлі?

- Не ў лесе, а ў полі, у сьцірце начавалі. Нармальна, цёпла. А Толік зайца не прывозіў? Я зайца ўзяў, у яго машыне застаўся.

- Не. Да яго там нейкія госьці прыехалі, хоча іх уразіць. Казаў, пазьней за зайца “адкосіць”. Толькі ты ня езьдзі зь ім больш. Халера зь ім, з тым зайцам! Бачыш, ненадзейны чалавек. Кінуў аднаго...

- Тамарка... Есьці... І сабак памый. Добра? І вопратку... – Рыгор адчуў раптам, што ён гранічна стомлены. – Я ў душ. І ў ложак... Тамарка, ты не ўяўляеш – як мне было самотна, як я цябе кахаю. – Злавіў гарэзьлівы позірк жонкі. – Як я зацаніў увесь час, усе гэтыя трыццаць гадоў, што з табою!... – Скончыў са сьмехам - І белыя прасьціны! Дзеля гэтага варта было сустрэць першы сьнег у стозе!


8.

...Засынаў ужо. Зацілікаў тэлефон ля ложка.

- Алё! На дроце...

- Грыша? Чэсьімею...


БАЙКІ


Інтэграцыя

Здалося Казлу, што на яго паляне трава нясмачная. Пайшоў да Мядзьведзя:

- Патапавіч, у цябе ўсяго так шмат і ўсё такое файнае… Давай інтэгравацца!

- - Ты шта-а, паніма-аш! - Зароў той. - За каго мяне лічыш! Як ты насьмеліўся мне такое прапаноўваць!

- Ты не зразумеў, - сіплым голасам забляяў Казёл. – Інтэгравацца, гэта ад слова “інтэграл”, гэта калі часткі, “дыферэнцыялы” па-навуковаму, зьліваюцца ў адно цэлае…

- А-а… - палагоднеў Мядзьведзь. І ўдарам лапы зламаў Казлу хрыбетнік.

Потым, адчуваючы ў жываце прыемны цяжар казьляціны, паблажліва прабурчэў:

- Панапрыдумляюць слоў! Інтэграцыя! Так бы адразу і сказаў, што хоча стаць са мной адным цэлым.


Трылер для Алесі

- …Сьпі, дачушка, сьпі. Ну чаго ты круцішся, быццам ваўчок?

- Тата, раскажы казачку…

- Якую табе казачку?

- Ну… Раскажы трылер.

- Які яшчэ “трылер”? Я ня ведаю, што такое “трылер”.

- Гэта такую страшную казачку. Пра чарцей.

- Пра чарцей…? Ну, слухай…

- Цяклі праз Палесьсе рэкі Піна і Прыпяць. Дарэчы, ты ведаеш, што такое Палесьсе?

- Ведаю, татачка. Гэта дзе мы жывем.

- Правільна. Цяклі, значыць, Піна і Прыпяць, і ня толькі яны. Тут і Стыр, і Ясельда, і Гарынь, і Стубла, і шмат-шмат яшчэ. Разьдзяляліся на шматлікія рукавы, зьліваліся зноў, прабівалі новыя рэчышчы, пакідаючы за сабою зарослыя водарасьцямі старыцы. Увесну разьліваліся на многія кіламетры, аб’ядноўвалі сілы і ўтваралі сапраўднае мора. І тады не разабраць – дзе якая рака. А пасярод гэтага мора была невялікая выспа, яна ніколі не залівалася вадой, нават у час самых моцных паводак. Выспа гэтая якраз дзе Піна сустракалася з Прыпяцьцю і дзе яны адразу зноў разыходзіліся. І вось на гэтай выспачцы пасяліліся людзі. Даўно пасяліліся, мо тысячу гадоў таму, а мо і болей. Падсыпалі крыху выспу, зрабілі дзядзінец і на ім пабудавалі горад. І назвалі яго – Пінск, гэта значыць “горад на Піне”.

- Тата, а калі будзе пра чарцей?

- Пачакай крыху. Будзе табе пра чарцей. Калі да лета вясеньняя паводка крыху спадала, на месцы мора ўтвараліся балоты. Былі яны вялізныя, глыбокія, цёмныя. А колькі там вялося птаства! І лебядзі, і гусі, і качкі, і розныя кулічкі, і чаплі , і буслы… Калі ўсё пералічваць, я да раніцы казачку ня скончу. А ў водах палескіх рэк колькі рыбы было! І асятры, і бялугі і самы, і …розныя-розныя! Добра людзям у горадзе Пінску жылося. Усяго хапала. А чаго не было свайго, купцы прывозілі на вялізных чаўнах з-за мяжы. Зь Кіева везьлі, з Варшавы, з Караляўца, адусюль.

Але здавён вядома - дзе людзям добра, тыя месцы разьведваюць чэрці і стараюцца людзям паскудзіць. Вось і на Палесьсі павылазілі чэрці зь пекла і пачалі ўсё, да чаго маглі дацягнуцца, псаваць. А ты, дарэчы, ведаеш, адкуль узяліся яны, і чаму маюць сілу шкодзіць людзям?

- Гэта былыя анёлы, што здрадзілі Богу. І шкодзіць могуць людзям, якія саграшылі і не пакаяліся…

- О-о, якая ты ў мяне ўжо пісьменная! Гэта ў нядзельнай школцы даведалася?

- Так, сястра Дамініка распавяла… Тата, а што далей?

- Ну, людзі грашылі – зайздросцілі адзін другому, пракліналі, брыдка лаяліся, даносілі, і такім чынам дапускалі да сябе чарцей. А тыя падбухторвалі людзей да яшчэ большых грахоў і з-за гэтага мацнелі.

- Тата, а якія яны, як выглядаюць?

- Хто, чэрці? Розныя. Ёсьць худыя, ёсьць тоўстыя, нізкія і доўгія, лысыя і калматыя, гарбаносыя і кірпатыя. Могуць нават прыкідвацца добрымі, але “дабрыня” іхняя заўсёды кепска для людзей заканчваецца.

- Тата, памятаеш, мы былі за Пінай на пляжы, там ніякага балота няма.

- Балоты, дачушка, людзі, апанаваныя чарцямі, асушылі. Цяпер на іх месцы жоўценькі пясочак. Качачкам зараз няма дзе качанятак выводзіць.

- Дык, калі балоты асушылі, куды чэрці самі дзеліся, дзе яны тады жывуць?

- А вось бачыла на гэтым баку, на набярэжнай вялікі будынак? На даху там заўсёды чырвона-зялёны сьцяг вісіць. Яны туды, ў гэны будынак перабраліся. Зусім блізка ад нас. За грахі нашыя…

О-о, ды ў цябе ўжо вачаняты заплюшчваюцца. Ну,сьпі, дачушка, сьпі.


Павал Ляхновіч

Нарадзіўся ў 1954 годзе на поўначы Мінскай вобласьці. Дзяцінства і юнацтва прайшлі на ракаўшчыне і ў Ракаве, Валожынскага раёну, Мінскай вобласьці. Адукацыю атрымаў у Ракаўскай сярэдняй школе і Вышэйшай Ваенна-марской вучэльні ў г. Баку (Азэрбайджан). Служыў на Паўночным флоце на падводных і надводных караблях. Празаік, журналіст і перакладчык. Аўтар зборнікаў апавяданьняў “Пачатак сезона” і “Золата князёўны”, аўтар перакладу з польскай кнігі В. Цішэка “З Богам у Расеі”. Сябра Саюза беларускіх пісьменьнікаў. Жыве ў Пінску. Жанаты, мае дарослую дачку.

Падрыхтаванае на падставе: Павел Ляхновіч, Золата князёўны. Апавяданні. Байкі, — Мінск: Полифакт, 2008. — 196 с.

ISBN 978-985-6107-38-5

УДК 821.161.3-93


“Золата князёўны” – чарговая кніга пісьменніка, перакладчыка, сябры Саюза беларускіх пісьменнікаў. У зборнік увайшлі апавяданні і байкі. Большасць апавяданняў – гэта гісторыі з уласна перажытага, перадуманага. Аўтар, былы паводнік добра ведае і доўгае расстанне з домам, і сум па бацькоўскай хаце, і радасці вяртання, і шчаслівыя моманты сяброўскіх, сямейных сустрэч. Апавяданні, сабраныя ў зборніку, рознапланавыя, рознаколерныя і шматкультурныя. Кожнае з іх – гэта іншая часапрастора, але ўсе разам спалучае добрае пяро аўтара, яго здольнасць назіраць за чалавечымі паводзінамі, уменне разумець захаванні і парывы душы кожнага са сваіх персанажаў. Невялікія па аб’ёме творы нясуць у сабе багаты арсенал інфармацыі, пачуццяў, планаў.


Copyright © 2015 by Kamunikat.org - ePub